«بابۇرنامە»دىكى بىر قىسىم ئاتالغۇلار ئىزاھى

Erkman

	قەسەبە: كىچىكرەك شەھەر. ئەرك: ئىچكىي قەلئە، ئوردا، ئوردۇبالىق. يىغاچ: مۇساپە ئۆلچىمى، بىر يىغاچ تەخمىنەن سەككىز كىلومېتىرغا توغرا كېلىدىغانلىقى مەلۇم. شەرئى: مۇساپە ئۆلچىمى، ئۈچ كىلومېتىردىن كۆپرەك بولۇشى مۇمكىن. قارى: بابۇر ئۇنى ئالتە تۇتام، دەپ ئىزاھلىغان. نۆكەر: بىراۋنىڭ قول ئاستىدا خىزمەت قىلغۇچى، خىزمەتچى، خادىم، خىزمەتكار. چېرىك: جەڭ؛ قوشۇن؛ ئەسكەر؛ ھەربىي سەپ. شۇنقار بولدى: ئۆلدى. بەگ ئەتكە: شاھزادىنى تەربىيەلەش ۋە قوغداشقا مەسئۇل قىلىنغان بەگ، «ئەتكە» مۇ دېيىلىدۇ. دەستارپېچ: پادشاھنىڭ كىيىم-كېچىكىگە مەسئۇل ئەمەلدار. نەرد: ئون بەش ئۇرۇق بىلەن ئوينىلىدىغان بىر خىل قاتار ئويۇنى. مەيدان جېڭى: ئوچۇق مەيداندا سەپ تۈزۈپ قىلىنىدىغان جەڭ. چاپقۇن: ئەسكىرىي كۈچ بىلەن بۇلاڭ-تالاڭ ۋە قىرغىن قىلماق. غۇنچىچى: دېدەك خوتۇن. قەترەت: پادشاھ ئالمىشىش ئارىلىقىدىكى ۋاقت، ھۆكۈمدارنىڭ تەختتىن ئايرىلىپ يەنە بىر قېتىم تەختكە چىققانغا قەدەر بولغان ئارىلىقتىكى  سەرسانلىق ھالىتى. قازاقلىق: ھۆكۈمدارنىڭ تەختتىن ئايرىلىپ كۆچۈپ يۈرۈشى. تايىب: توۋا قىلغۇچى، توۋا قىلغان ئادەم. شىغاۋۇل: مۇراسىم بېگى. چۆھرە: ئوغۇل خىزمەتكار، بەچچە. چەۋگان: ئاتلىق ئوينىلىدىغان توپ ئويۇنى. يەدەچىلىك: ھاۋارايى سېھرىگەرلىكى. ئاختىچى: ھۆكۈمدارنىڭ ئاتلىرىغا قارايدىغان كىشى، ھۆكۈمدارنى ئاتقا مىندۈرۈش ۋە ئاتتىن چۈشۈرۈش ئىشلىرىغا مەسئۇل. بۇرج: توپ (زەمبىرەك) ئورنى، پوتەي. مۇھتەسىب: دىنىي قائىدىلەرنىڭ ئىجراسىنى تەكشۈرگۈچى. فىرئەۋن: قەدىمقى مىسىر پادشاھلىرىنىڭ  مەرتىۋە-ئۇنۋانى؛ يەنە زىيادە تەكەببۇرلۇققا كىنايە. ئوردۇ: لەشكەرگاھ. سىپاھىي: ھەربيي ئەمەلدار (ئوفېتسېر). ئىلغار: چوڭ قوشۇننىڭ ئالدىن ئەۋەتىلگەن ياكى مەلۇم ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن تېز يۈرگۈچى ھەربىي قىسىم، زەربىدار ئەترەەت. قاراۋۇل: كۆزەتچى، چارلىغۇچى. سەركۇب: ئېگىز پەللە. بەكاۋۇل ياكى باقاۋۇل: ھۆكۈمدارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىگە ۋە بۇ جەھەتتىكى بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل بەگ. كۆزگە مىل تارتماق: كۆزگە نەشتەر سانجىپ كور قىلماق. ئىچكىي: ھۆكۈمدارنىڭ يېقىن ئادەملىرى؛ تېخى بەگلىك دەرىجىسىگە يەتمىگەن ساراي (ئوردا) ئەمەلدارى. ئىچكىي بەگ: ھۆكۈمدارنمىڭ سارىيىدىكى بەگ. تۇل: ئۇزۇنلۇق، مېردىيان. رەمز: بەلگە، ئالامەت. نۇجۇم: يۇلتۇزلار. دەرەجە: گرادۇس. دەقىقە: مىنۇت. ئەرز: كەڭلىك، پاراللېل. كۆشك: داچا. ھەممام: مۇنچا. تاق: ئەگمە تورۇسلۇق زال. ناغرا ۋاقتى: زوھۇرلۇق ۋاقتى. بۇلجار: قوشۇننىڭ يۈرۈشكە توپلىنىشى ئۈچۈن بەلگىلەپ بېرىلگەن ئورۇن ۋە ۋاقت؛ بىرەر ئىش ئۈچۈن بېرىلگەن مۆھلەت؛ ئۇرۇشتا تۇرۇش، ئېلىش ۋە قوغداش ئۈچۈن بەلگىلەپ بېرىلگەن يەر. ئىنانماغىل: ئىشەنمىگىن (ئىشەنمەگىل). كېجىم: جەڭ ئاتلىرىغا ئوقتىن قوغدىنىش ئۈچۈن يېپىلىدىغان يوپۇق. تولغىما: جەڭگاھتا قاپساش، قورشاش. دىم كۆرمەك: قوشۇننى كۆزدىن كەچۈرمەك، چېرىكنىڭ سانىنى ئالماق، مەناسىدا. تۈزۈك: قانۇن، تەرتىپ، ئىنتىزام. ئۇران: پارول. چاغداۋۇل: قوشۇننى كەينىدىن قوغداپ ماڭغۇچى قىسىم. قەتىلە: يارا ئېغىزىغا قويۇلىدىغان زەرداب سۈمۈرگۈچ  پاختا ياكى لاتا. شىقدار: ۋەكالەتەن باشقۇرغۇچى، ۋالىي. نارەنج: ئاپېلسىن. تۇرۇنچ: لېمون. ئەملۈك: تۈركىي تىلدا «قارا يېمىش» دېيىلىدىغان بىر خىل مېۋە. چىلغۇزە: بىر خىل قۇرۇق يېمىش. لارىۋاج: «رەۋەندە» مۇ دېيىلىدىغان بىر خخل دورا ئۆسۈملۈكى. بادرەنگ: لېموننىڭ بىر خىلى. مۇشك: بىر خىل قارا رەڭلىك خۇشھىد ماددا. ئەرغۇۋان: چېچىكى گۈزەل بىر خىل زىننەت دەرىخى. بەند: سۇ ئامبىرىنىڭ توسمىسى، چوڭ توغان. تامغا بېجى: تىجارەت بېجى، تاموژنا. لەك: يۈزمىڭ. كۆلدى: بۇ ئاتالغۇ قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىغىلا خاس ئاتالغۇ بولۇپ، يۈز مىليون، دېگەن ساننىڭ خاس نامى (بۇ «ئىدۇققۇت مەھكىمىسى سۆزلۈكى» دىن قوشۇپ قويۇلدى). نايوت: بۇ ئاتالغۇ قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىغىلا خاس ئاتالغۇ بولۇپ، مىليارد، دېگەن ساننىڭ خاس نامى (بۇ «ئىدۇققۇت مەھكىمىسى سۆزلۈكى» دىن قوشۇپ قويۇلدى). شاھرۇخىي: بىر خىل مېتال پۇل. شارەك: بىر خىل قۇش. نىلەگاۋ: بىر خخل ھايۋان. كۈتەھپاي: بىر خىل ھايۋان. ئۇتاغا: باش كىيىم ياكى چاچقا تاقىلىدىغان بېزەك، تاج، پۆپۈك. ھەسەبە: بەدەندە ئۇششاق تاشما پەيدا قىلىدىغان كېسەللىك. قۇربېگى («قۇربېشى»مۇ دېيىلىدۇ): مۇھاپىزەتچىلەر بېگى (بېشى). مەفاسىل: رېماتىزىم. رافىزىي: دىندىن چىققان، دىن خائىنى، دېگەن مەنادا بولۇپ، ئاساسەن سۈننىي مەزھىبىدىن چىقىپ شىئە مەزھىبىگە ئۆتكەنلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. زاھىرىيە: قانۇنلارنى «قۇرئان»نىڭ خەت يۈزىدىكى مەناسى بويىچە شەرھلەش. باتىنىيە: «قۇرئان» ياكى باشقا مۇقەددەس كىتابلاردىكى يوشۇرۇن مەنالارنى شەرھلەش. ئىجتىھاد: ئالىي ئىلمىي دەرىجە. مەئقۇلات: ئەقلىي بىلىمچىلىك. ساراي يۈكى: ھۆكۈمدار بىلەن مۇناسىۋەتلىك سەپەر لازىملىقلىرى. كىپەكى: بىر خىل مىس پۇل. كۇتۋال: قەلئە قوغدىغۇچى بەگ. تەھبەتەھ: قاتمۇقات. خەرۋار: ئېغىرلىق ئۆلچەم بىرلىكى، بىر خەرۋەر بىر ئېشەك يۈكى ئېغىرلىقىدا. ۋەجھ: خىراجەت ئۈچۈن بەلگىلەپ بېرىلگەن پۇل. تۆفەڭ: قارا مىلتىق. فەتھنامە: غەلىبە خەۋىرى. تالار: خانا، زال، دالان. كۈنگۈرە: سېپىلنىڭ ئوق ئاتىدىغان تۆشۈكچىلىرى. سەبۇھى قىلماق: سەھەردە مەي-شاراب ئىچمەك. مىسۋاك: شىمالىي ئافرىقا، ئىران، ھىندىستانلاردا ئۆسۈدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈك، چىۋىقى چىش تازىلاشقا ئىشلىتىلىدۇ. تۈنقاتار: كېچىلىك كۆزەتچى. تەنەسۇخ: روھنىڭ كۆچۈشى. سەقەرلات: يۇڭدىن توقۇلغان رەخت، يۇڭ رەخت. كىتارە: بىر خىل خەنجەر. سەھپايە: ئۈچ پۇتلۇق تۈۋرۈك. سۇراھى: ئېگىز پۇتلۇق قەدەھ. يام: پوچتا. يامچى: پوچتىكەش، پوچتىچى، پوچتالىيون. ( كۈنلەرنىڭ بىرىدە بۇ كىتابتىكى بېيت-نەزمىلەرنىمۇ يوللاپ قويۇمىز)!

بەگزات

	مۇشۇنداق ئاتالغۇلارنىمۇ بلىپ قويۇش كىرەك ۋاختى كەگەندە چوقوم ئەسقاتىدۇ....

Aydar

	بۇ خېلى ياخشى تەتقىقات ئىكەن.

مايسىخان

	بەك بەك بەك ئۇزۇن يوقاپ كەتكەن بىلەن،  ناھايتى ئېسىل تېمىدىن بىرنى يوللىغانلىقىڭىز ئۈچۈن گۇناھڭىزدىن ئۆتتۈم جۇمۇ بوۋا

گۇلخان

	مەن كۆزگە مىل تارتماقنى زەھەرلىك دورا سۈرمەك دەپ چۈشىنىدىكەنمەن ھازىرغىچە.كىتابنى ئوقۇغاندا كاللام نەگە كەتكەن بولغىيدى

Erkman

	مايسىخان يوللىغان ۋاقتى  2012-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى 20:25 بەك بەك بەك ئۇزۇن يوقاپ كەتكەن بىلەن،  ناھايتى ئېسىل تې ... يوقىمىدۈك، ھەر كۈنى بىر كىرىپ يوقلاپ تۇردۇمغۇ؟ (ئېشەك قېتىقى ئىچكەن يۇرتنىڭ يەرلىك تىلىدا سۆزلىگىنىڭىز ئۈچۈن تەشەككۈر بولسۇن!) ئەمما تېما يوللىيالمىدىم، ھىجاي كومنى (كالچاي كوم)  يۈرۈشتۈرەلمەي ئاۋارە بولدۇم!