«ئەپەندىم» ۋە «ئۈچ تالاق»[1]،[2]

RuxNaeY

	ياز كۈنلىرىنىڭ بىرىدە كامىل دادىسىنى يوقلاپ كەلگەن ئىدى. مەھەللە باشلىقى ئائىلىلەرگە كىرىپ دەريا توسما قۇرلۇشى مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئادەم چاقىرتىپ كامىلنىڭ دادىسىنىڭ ئۆيىگە كىردى. كامىل دادىسىنىڭ ئورنىدا دەريا توسما مۇداپىئە قۇرلىشىغا بارماقچى بولۇپ چىقتى. كەنىتنىڭ جەنۇبىدىكى  كىچىك دەرياغا كەلكۈن كېلىپ، مۇداپىئە توسمىسىنى بۇزۇشقا باشلاپتۇ. كەنىت كادىرلىرى ۋە ئەزالاردىن 10~15 ئادەم مۇداپىئە توسمىسىنى ئاسراپ قىلىش ئۈچۈن ئىشلەۋاتقان ئىكەن  كامىل كېلىپ ئۇلار بىلەن سالاملىشىپ بولغاندىن كېيىن  ئۇلارغا ياردەملىشىپ ئىشلەشكە باشلىدى. بۇ توسما بۇزۇلۇپ كەتسە ئەتراپىدىكى تېرىلغۇ يەردىن70~80 مو يەر ۋەيران بولۇش بىلەن بىرگە ئۇ يەرنىڭ بۇيىلقى مول- ھوسۇلىمۇ يوق بولاتتى. شۇنىڭ ئۈچۈنمىكىن ئەزالار قىزغىنلىق بىلەن ئىشلىمەكتە ئىدى. كۈن قايرىلغاندا ئىشمۇ بىر ئاز ئاخىرلىشىپ ھەممەيلەن ئارام ئېلىپ ئولتۇرۇشتى. ئارىدىن بىرەيلەن كامىلنىڭ  تۇرمۇش ئەھۋالى خىزمەت ئەھۋالىنى سورىغانىدى جاۋاب تۈگىمەستىن ھاۋۇت – كامىل ئەپەندىم ئەپەندىم دىگەن سۆز «ئېشەكنىڭ قۇيرىقى دېگەن بولىدۇ» دەيدۇ راسىتمۇ؟ -دېۋېدى ئولتۇرغانلارنىڭ ھەممىسى بۇنىڭغا دىققەت بىلەن قارىدى  كامىلنىڭ يۈزى بىر قىزىرىپ بىر تاتىرىپ بىر نەرسە دېمەكچى بولدىيۇ ئىچىگە يۈتۈپ جىم تۇردى. يەنە بىرى ئۇنداقتا كامىل ئەپەندىم دېگەن سۆز كامىل ئېشەكنىڭ قۇيرىقى دېگەن سۆز بولامدۇ؟ دەپ كامىلنى مازاق قىلىشنى كۈچەيتتى. كامىل يەنىلا ئۆزىنى تۇتىۋېلىپ  بۇنىڭ مەنىسى ئۇنداق ئەمەس مەن دەپ بەرسەم سىلەرنىڭ ئاچچىقىڭلار كېلىدۇ بىردەم ئارام ئېلىڭلار دېدى. قېنى ئىيتە كامىل ئەپەندى. ئەپەندىم دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى زادى «ئېشەكنىڭ قۇيرىقى »دىگەن بولماي نىمە؟ دەپ كامىلنىڭ ئالدىغا كىلىپ تۇرىۋالدى. ھاۋۇت بولسا كىشلەر ئەزمەتجان دەپ ئاتايدىغان پەرزەنىتلىرىنىڭ كۆپلىكىدىن يۇرت ئىچىدە زومگەر بولىۋالغان ھەسەن قاۋاننىڭ ئۈچىنچى بالىسى ئىدى. ھەسەن قاۋاننىڭ ئەسلى ئىسمى ھەسەن قۇۋان بولۇپ بۇرۇندىن بالا ئارسىغا كىرىپ كۆپ كىشلەر بىلەن جىدەل- ماجرا قىلغانلىقى سەۋەبىدىن قاۋان دەپ ئاتايتى. كامىل ئورنىدىن تۇرۇپ ھاۋۇتقا مۇنداق جاۋاب بەردى: -«ئەپەندىم» دىگەن سۆز 3بوغۇملۇق بولۇپ بىرىنجى بوغۇمى «ئە»بولۇپ «ئەر »دىگەن سۆزنىڭ قىسقارتىلمىسى،ئىككىنجى بوغۇمى «پەن» يالغان دىگەن مەنىدە ئۈچىنچى بوغۇمى «دىم» «ھەدەم» دىگەن سۆز بولۇپ بولۇپ بۇلارنى بىرلەشتۈرسە «ئاچامنىڭ يالغان ئىرى»دىگەن بولىدۇ.دىدى، سۇنىڭ بىلەن مازاق قىلغۇچىلارنىڭ ئاغزى جىم بولدى. بەزىلەر ئىچىدە بىر نىمىلەرنى غودۇڭشىدى. مەھەللە باشلىقى:«قوپايلى ئەمدى ئىشقا چۈشەيلى» دىدى. ھەممەيلەن ئورۇنلىرىدىن تۇرۇشۇپ  ئۆز ئىشلىرىنى قىلىشقا كىرىشتى. ھاۋۇتنىڭ بىر ئاچىسى بولۇپ ئوغۇلنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئارزۇلۇق ھەم ھۆرمەتلىك ئىدى كامىلنىڭ بۇ تەرجىمىسى ھاۋۇتقا بەك تەسىر قىلدى بولغاي جايىدىن قوپماي يەرگە قاراپ ئولتۇردى. ئاچچىدا كامىلنى چاينىۋەتكۈسى كەلدى بىراق كۈچى يىتەمدۇ؟ ئۇلار تەڭ ياشلىق بولۇپ كىچىكىدە چىىلىشىش ئوينىسا كامىل يىقىتاتتى. ئۆزى چىدىماي ئاكىسىنى چاقىرىپ جىدەل قىلاتتى. ئۇرۇشمىسا پۇل تىل ئاھانەتكە قانداق چىدايدۇ؟ ئاخىرى سەكرەو تۇرۇپ كامىلنىڭ ياقىسىغا ئىسىلدى ۋە: -        سەن مىنىڭ ئاچامنىڭ يالغان ئىرى؟! سەن بىزنى نىمە كۆرىۋاتىسەن!  كامىل تەمكىنلىك بىلەن: -        ھاۋۇتاخۇن سىلى خاتا چۈشىنىۋاپلا مەن ئۇنداق دىمىدىم  سىلى قايسى گەپنى دەۋەتىلا ئۇنى مەن تاپقان گەپ ئەمەس ئۆزلىرى ئىيتقان سۆز. -        سەن بىزدىن ھىچ ئەيمەندىمەي شۇنداق دىگۈچى بولدۇڭما؟بىز كىم سەن كىم؟سېنى بۈگۈن مۇشۇ دەرياغا تاشلىمايدىغان بولسام..... دېگەن ئىدى كامىل: -        ئۇنداق بولسا مەن كامىلنى سۇغا تاشلىيالمىسام خوتونۇم 3تالاق دىيەلەمسەن- دىدى. ھاۋۇت ئويلانماستىنلا: -        «نىمىتى مەن كامىلنى سۇغا تاشلمايدىغان بولسام خوتونۇم 3تالاق» دىۋەتتى. -        كامىل شۇ زامان بىر سىلكىنىپ ھاۋۇتتىن بوشۇنۇپ ئۆي تەرەپكە قىچىپ كەتتى. ھاۋۇت قوغلىماقچى بولىۋىدى باشقىلار بولدى قىل دەپ ئۇنى توسىۋالدى. *          *          * ھاۋۇتنىڭ قىينئاتىسى دىيانەتلىك دىنى ئىدقادى مۇستەھكەم ، موللا ئۆلىمالار بىلەن ھەم سۆھىبەتتە بولىدىغان ئادەم بولۇپ قىزىنىڭ «3تالاق»قىلىنغانلىقىنى ئاڭلاپ ئىشنى تاشلاپ كىلىپ قىزىنى ھاۋۇتنىڭ ئۆيىدىن ئېلىپ كەتتى. كەچ بولغاندا ھەسەن قاۋاننىڭ ئوغۇللىرى كامىلنىڭ ئىشكى ئالدىغا كىلىۋالدى كامىل دەرۋازىنى تاقاپ ئۆيدىن چىقمىدى. مەھەللىدىكى چوڭلار كىلىپ ئۇلارغا نەسىھەت قىلغان بولسىمۇ ئۇلار ئاڭلىماستىن «كامىلنى ئۆلتۈرىۋىتىمىز» دەپ چىڭ تۇرىۋالدى ئاڭغىچە ھەسەن قاۋان ئۆزى كىلىپ (ئۇنىڭ ئاچچىقى كەلگەن بولسىمۇ بۈگۈن ئۆزىنى بىسىۋالدى) بالىرىنى ئىلىپ كەتتى. ھەسەن قاۋاق ئىلگىرى بالىلىرىنىڭ كۆپ ئىكەنلىكىدىن پەخرلىنىپ ئۇلارغا ھىچ كىمگە بوزەك بولماسلىق باشقىلاردىن قورقىماسلىق توغرىسىدا تەربىيە قىلاتتى. بىرەر بالىسى باشقىلاردىن تاياق يەپ كىرسە بالا كەينىگە كىرىپ جىدەل ماجىرا قىلىپ ھەممە ئادەمنى قورقىتىۋالغان ئىدى. كىيىنچە باللار چوڭ بولدى چوڭ – چوڭ جىدەللەرنىمۇ قىلدى.پەيسۇ توختىتىشقىمۇ بىرىپ جەرىمانىلەر تۆلەپ ھەسەن قۇۋاننى ئىقتىسادىي جەھەتتىن كۆپ ئاجىز قىلۋەتتى. ئەمدى ھەسەن قۇۋان باللىرىنىڭ ئۇرۇش قىلىشىغا يول قويسا بولمايتى ئۇنىڭ ئۈستىگە بۇئىشنى ئۇرۇش بىلەن ھەل قىلىشقا بولمايتى شۇڭا ئۇ باللىرىنى ئىلىپ كەتتى. ھەسەن قۇۋان قۇدىسىنىڭ ئۆيىگە بىرىپ كىلىنىنى قايتۇرۇپ كەتمەكچى بولۇپ بارغاندا قۇدىسى :- -        ھاۋۇتاخۇن قىزىمنى ئۇرماپتۇ  يا تىلىماپتۇ بىراق ئىغىزىدىن «ئۈچ....» دىۋىتىپتۇ. بۇ بالىنى سىلىگە قوشۇپ بەرسەم مۇسۇل؛ماندارچىلىقتىن چىقىپ كەتكەن بولىمەن شۇڭا سىلى چوڭراق داموللا قىشىغا بىرىپ يول تاپسىلا شۇ يول بىلەن ئىش قىلايلى دەپ قايتۇرىۋىتىپتۇ. ھەسەن قۇۋان يۇرتتىكى بىر قانچە قارىم موللاملارنىڭ قىشىغا بارسا ئۇلار «ئۈچ تالاق» قا پەتە قىلىشقا بولمايدۇ.يول يوق دەپ جاۋاب بىرىپتۇ. ھەسەن قۇۋان نىمە قىلىشىنى بىلمەي كۆپ ئويلۇنۇپ يۇرت ئاتلاپ تەۋەككۈل داموللامنىڭ ئۆيىگە بىرىپتۇ. تەۋەككۈل دا موللام شەھەر بويىچى يىتىشكەن موللا بولۇپ ئۇنىڭ ئالدىدا ھەرقاندا چىگىش ئىشلار ئوڭاي قايىل قىلارلىق ھەل بولاتتى.ئۇ كامىلنىڭ ئۇستازى بولۇپ بۇ ئىشنى خىلى بۇرۇنلا ئاڭلاپ ئىددىيە جەھەتتىن بىر قارارغا كەلگەن ئىدى. تەۋەككۈل داموللا شاگىرتى كامىل بىلەن ھەسەن قۇۋان ئائىلىسىنىڭ ئۇزۇن مۇددەت تىنىچ ئۆتىشىنى كۆزدە تۇتۇپ، ھەمدە كامىلنىڭ قەدىر قىممىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشنى مەقسەت قىلىپ،بۇ مەسىلىنى كامىلنىڭ ھەل قىلىشىغا بۇيرۇپتۇ. دىمىسىمۇكامىل ئۆزىنى ئاشكارا قىلمىغان بىلەن دىنى مەسىللەرنى ھەل قىلىشتا ئۇستازىغا يېتىشىپ قالغان ئىدى تەۋەككۈل دا موللا ھەسەن قۇۋانغا: _ بۇ ئىشقا يول بار  بۇ يولنى كامىل دا موللام ئۆزى پەتىۋا يىزىپ ھەل قىلسۇن! ئۇ مېنىڭ يېتىشكەن شاگىرتىم _ دەپ قايتۇرۇپتۇ. ھەسەن قۇۋان موللا ئۆلىمالارنى ھۆرمەتلەيدىغان ئادەم ئىدى. كامىلنىڭ موللا بولغانلىقىنى بىلمەيتتى تەۋەككۈل داموللىدىن بۇنى ئاڭلاپ  ئۇنىڭغا بولغان ھۆرمىتىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن 100سوم پۇل سىلىنغان لىپاپنى ئىلىپ كامىلنىڭ ئۆيىگە كىردى. كامىلمۇ چىرايلىق قارشى ئىلىپ ھەسەن قۇۋانغا مۇنداق پەتىۋا يىزىپ بەردى: «شەرئىتىمىزدە شەرتسىز ئۈچ تالاققا پەتىۋا يوق ھاۋۇتاخۇننىڭ سۆزى شەرتلىك 3تالاق بولۇپ شەرت ھازىرلانسا تالاق بولمايدۇ پەتەمۇ قىلىنمايدۇ ئۆيىنى تۇتىدۇ» چۈنكى ھاۋۇتاخۇن «كامىلنى سۇغا تاشلىمىسام خوتۇنۇم 3تالاق» دىگەن كامىلنى سۇغا تاشلىسا 3تالاق بولمايدۇ. بۇرۇن بىر ئادەم ئۈجمىنىڭ شېخدا تۇرۇپ ئايالىغا ئاچچىقلاپ «مەن ئۈجمىدىن يەرگە چۈشسەم سەن 3تالاق» دېۋېتىپ، ئارقىدىنلا ئۈجمىدىن چۈشمەي تۇرۇپ قازى ئاخۇنۇمنى چاقىرتىپ پەتىۋا تەلەپ قىلغاندا، قازى ئاخۇنۇم ئۇ كىشىنى «مېنىڭ ئىشىگىمگە چۈش» دەپ ئىشەكە مىندۈرۈپ ئۆيگە كىرىپ «ئەمدى ئۆيۈڭلارنى تۇتىۋېرىڭلار» چۈنكى سەن ئۈجمىدىن ئەمەس ئېشەكتىن يەرگە چۈشتۈڭ دەپ يول تېپىپ بەرگەن ئىكەن. ئەمدى ھاۋۇتاخۇن كېلىپ كامىلنى داستىكى سۇغا تاسلىسىمۇ بۇ ئىش پۈتىدۇ. بۇ پەتىۋانى ھەسەن قۇۋان قۇدىسىنىڭ ئۆيىگە ئېلىپ بارغاندا قۇدىسى قىزىغا تەسەللى بېرىپ ئولتۇرغان ئىكەن پەتىۋانى كۆرۇپ خۇشال بولدى. ئەمدى ھاۋۇت كامىلنى قانداق سۇغا تاشلايدۇ؟ ئۇتكەندە ئۇنى مازاق قىلغان ئىدى ئۆزىدىن تۆۋەن كۆرەتتى ئەمدى ئۇ يۇرتتىكى چوڭ دا موللىلار يول قىلالمىغان ئىشقا يول قىلدى ئۇنى شەھەر بويىچە تەۋەككۈل دا موللىمۇ «كامىل دا موللا» دەپ ئاتىدى ... ئاخىرى كامىل داموللام ھاۋۇتنىڭ ئۆيىگە كىردى ۋە ئايىغىنى سېلىپ تۇرۇپ « ھاۋۇتاخۇن قېنى مىنى سۇغا تاشلاڭ » دەپ داستىكى سۇنى كۆرسەتتى. ھاۋۇت ئەيمەنگەن ھالدا كامىل داموللامنى داستىكى سۇغا دەسسەتتى. مەنبە: ھېكىمەت تورى، يېڭى ئەزا nurrahman

قەھۋە

	مەنبە: ھېكىمەت تورى، يېڭى ئەزا nurrahman   بۇ نۇرراخمان دېگەن ئەزا سىزمىدىڭىز ياكى تەڭ كۆچۈرۈلۈپ كەلدىمۇ؟

RuxNaeY

	بۇ ھېكىمەت مۇنبىرىدىكى نۇرراخمان ناملىق دوستۇمنىڭ ئەسىرى ئىدى. ماڭا يوللاپ قويغىن دەپ تەۋسىيە قىلغان. شۇڭا ئۇنىڭ رۇخسىتى بىلەن بۇ مۇنبەرگە يوللاپ قويدۇم.  يېڭى تېمىكەن تەڭ بەھىرلىنەيلى !

سۇمبۇلە

	مۇشۇنداقمۇ ئىشلار بولىدىكەن ھە !