تاتار خەلق ماقاللىرى

ئىدىل

	تاتار خەلق ماقاللىرى تاتارچە– ئۇيغۇرچە سېلىشتۇرما ТАТАР ХАЛЫК МӘКАЛЬ ЛӘРЕ БЕРЕНЧЕ БҮЛЕК ЯЛГЫЗЛЫК, КҮМӘКЛЕК, АЕРЫЛУ ҺӘМ БЕРДӘМЛЕК . Баймын дип мактанма, ярлылык бар; Күпмен дип сокланма, ялгызлык бар. . Ишленең мең хатасы җуелыр, ялгызның бер хатасы мең булыр. . Ялгыз агач өй булмас, ялгыз кеше би булмас. . Берүзең тау күчерә алмассың. Берең уңга ишкәндә, икенчең сулга ишмәсен. يالغۇزلۇق، ھەمكارلىق،ئايرىلىش ھەم بىرلىك بايمىن دىپ ماقتانما، يارلىلىق بار كۈپمىن دىپ سوقلانما، يالغىزلىق بار . بايمەن دەپ ماقتانما،يوقسۇللۇق مەۋجۇت، جىقمەن دەپ سۆيۈنمە، يالغۇزلۇق مەۋجۇت . .ئىشلىنىڭ مىڭ خاتاسى جۇىلىر ،يالغىزنىڭ بىر خاتاسى مىڭ بۇلىر . كۆپنىڭ مىڭ خاتالىقى يۇيىلۇر ،يالغۇزنىڭ بىر خاتالىقى مىڭ بولۇر . يالغىز ئاغاچ ئۆي بۇلماس ،يالغىز كىشى بىي بۇلماس . يالغۇز ياغاچ ئۆي بولماس ،يالغۇز كىشى بەگ بولماس . بىرئۈزىڭ تاۋ كۈچىرە ئالماسسىڭ . تەنھا ئۆزۈڭ تاغ يۆتكىيەلمەيسەن . بىرىڭ ئۇڭغا ئىشكەندە، ئىكىنچىڭ سۇلغا ئىشمەسىن . بىرىڭ ئوڭغا ئەشكەندە، ئىككىنچىڭ سولغا ئەشمىسۇن . 1.ئەل–جامائەت،كۈن كۆرۈش يېراق قاردەشتەن تاتۇ كۈرشې ياخشى يىراق تۇغقاندىن ئىناق قوشنا ياخشى گېلەم ساتساڭ كۈرشىڭە سات ،بىر چىتىندە ئۈزېڭ ئۇتىرىرسسېڭ . گىلەم ساتساڭ قوشناڭغا سات ،بىر بۈرجىكىدە ئۆزۈڭ ئولتۇرار سەن . كۈرشىڭنىڭ ئۈردەگىنە تىيسەڭ، غازىڭنىڭ ئاياغىنان تۇتىپ تۇر . قوشناڭنىڭ ئۆدەكىگە تەگسەڭ ، غازىڭنىڭ پۇتىدىن تۇتۇپ ئولتۇر كۈرشى تاۋىغى غاز كېبىك ، يۇمىرقاسى باش كېبىك . قوشنىنىڭ توخۇيى غاز كەبى ، تۇخۇمى بولسا باش كەبى . بىلىشىڭە كۈرە يۈرېشىڭ . بىلىشىڭگە قاراپ يۈرۈشۈڭ . تانىشىڭ كۈپ بۇلسا، تابىشىڭ كۈپ بۇلىر . تونۇشۇڭ كۆپ بولسا، تېپىشىڭ كۆپ بولۇر . بىلمەگەن كىشىنى بىلىيم دىسەڭ ، بىلىشلەرىنە قارا . بىلمىگەن كىشىنى بىلەي دىسەڭ بىلىشلىرىگە قارا . 2. دوست– دۈشمەن ئاز قايغىنى ئاش باسا ، كۆپ قايغىنى دۇس باسا . ئاز قايغۇنى ئاش باسىىدۇ ،كۆپ قايغۇنى دوست باسىدۇ . دۇس ئاتقان تاش باش يارمىي . دۇست ئاتقان تاش باش يارماس . دۇسلارنىڭ تىلى قاتى تويىلسادا ،كۈڭلى يومشاق بۇلا . دوستلارنىڭ تىلى قاتتىق تۇيۇلسىمۇ ، كۆڭلى يۇمشاق بولىدۇ . دۇسلىق ئاشتا بىلىنمىي ، ئىشتە بىلىنە . دوستلىق ئاشتا بىلىنمەيدۇ ، ئىشتە بىلىنىدۇ دۇسلىقنى ئاقچاغا ساتمىيلار . دۇستلىقنى ئاقچىغا ساتمايدۇ . خەكىم كېشىگە دە دۇس كىرەك ،كۈچلى كىشىگە دە ياقلاۋچى كېرەك. ھېكىمگىمۇ دوست كىرەك ، ئەمەلدارغىمۇ ياقلىغۇچى كىرەك . بىر دۇس قىرىق يىل سىنالىر . بىر دوست قىرىق يىل سىنىلىدۇ . دۇسنى تابۇ جىڭىل . ساقلاۋى ئاۋىر . دوست تېپىش ئوڭاي ، تۇتۇش تەس . دۇست بۇلساڭ، دۇسلىغىڭنى كۈرسەت ،بۈرەنەنىڭ ئاۋىر باشىن كۈتەر . دوست بولساڭ، دوستلىقىڭنى كۆرسەت ،لىمنىڭ ئېغىر بېشىنى كۆتەر . دۇسىڭ ئاۋىرسا – ئىڭغىىراش ، دوستىڭ ئاغرىسا –بىللە ئىڭىراش . دۇس–ئىشلى بۇلىيىم دىسەڭ ،كىنە توتما . دۇست–يارانلىق بولاي دىسەڭ گىنە تۇتما . ئالا قارغا بىلەن دۇس بۇلساڭ .ئۇرنىڭ چۆپلۈكتە بۇلىر . ئالا قارغا بىلەن دوست بولساڭ ، ئۇرنىڭ ئەخلەتخانىدا بولار دۇسىڭ نىندىي – قەدىرىڭ شۇندىي . دوستۇڭ قانداق –قەدىرىڭ شۇنداق . دۇسىڭا بۇرىچلى بۇلما . دۇستۇڭغا قەرزدار بولما . كىشى كىشى بىلەن دۇس بۇلسادا، كىسە كىسە بىلەن دۇس تۈگىل . ھەركىم ھەركىم بىلەن دوس بۇلسىمۇ ، ھەميان ھەميان بىلەن دوست ئەمەس . ئاقىلسىز كىشى بەلاغا قالسا غىنا دۇسىن خەتىرلىي . ئېقىلسىز كىشى بالاغا قالغاندىلا دوستىنى خاتىرىلەيدۇ . ئىكى يۈزلى دۇستان بىر يۈزلى دوشمان ياخشى . ئىككى يۈزلۈك دوستتىن بىر يۈزلۈك دۈشمەن تاخشى . ياخشى بىلەن يۇلداش بۇلساڭ ، ئىشىڭ بىتەر . يامان بىلەن يۇلداش بۇلساڭ، باشىڭ كىتەر ، ياخشى بىلەن يولداش بولساڭ ، ئىشىڭ پۈتەر ، يامان بىلەن يولداش بولساڭ ، بېشىڭ كېتەر . تابىن يانىندا دوشمان دا دۇس . داستىخان ئۈستىدە دۈشمەنمۇ دۇس. ئاقىللى دوشمانناان قۇرىقما ،تىلې دۇستان قۇرىق . ئەقىللىق دۈشمەندىن قورىقما ،دەلتە دوستتىن قورىق . دوشماننىڭ ئۈبۈىننەن دۇسنىڭ سۇغۇۋى ياخشى . دوشماننىڭ سۆيۈشىدىن دۇسنىڭ سۆكۈشى ياخشى . . ИЛ-ХАЛЫК, ВАТАН . Илгә бирсәң ашыңны, ил кадерләр башыңны, Эткә бирсәң ашыңны, этләр сөйрәр башыңны. . Ил тату булса, эшен булдырыр; таркау булса, ятны көлдерер. . Кара җирне яманлама, кайтып шунда барырсың; Кавем-илне яманлама, каргышына калырсың. . Таянма билеңә, таян илеңә. . Атаң-анаң җир-суын беркайчан да онытма. . Ватансыз кеше – бакчасыз сандугач. . Ил кадерен белмәгән башын югалтыр, Җир кадерен белмәгән (кеше) ашын югалтыр. . Илнең төтене дә хуш исле. . Ризык читкә язса язсын, туфрак читкә язмасын! Алтын-көмеш яуган җирдән туган-үскән ил артык. . Кеше илендә солтан булганчы, үз илеңдә олтан бул! . Туган илнең кадерен читтә йөрсәң белерсең. . Ир егет үзе өчен туа, иле өчен үлә. . Күлнең данын балык чыгарыр, илнең данын халык чыгарыр. Береккән ил узар, берекмәгән – тузар. . Качып китсәң дә, чәчеп кит, кайтуыңа аш булыр. ئەل–خەلق، ۋەتەن ئەلگە بەرسەڭ ئېشىڭنى، ئەل قەدىرلەر بېشىڭنى . ئىتكە بەرسەڭ ئېشىڭنى،ئىتلار سۆرەر بېشىڭنى . ئەل ئىناق بولسا ئىشى گۈلدۈرلەر،ئاراز بولسا ياتنى كۈلدۈرەر . قارا يەرنى يامانلىما،قايتىپ شۇڭا بارۇرسەن ، قەۋۇم–ئەلنى يامانلىما، قارغىشىغا قالۇرسەن . تايانما بېلىڭگە، تايان ئېلىڭگە . ئاتا–ئاناڭنىڭ زىمىنىنى ھېچقاچانمۇ ئۇنۇتما . ۋەتەنسىز كىشى–باغچىسىز بۇلبۇل . ئەل قەدرىنى بىلمىگەن بېشىدىن جۇدا ، يەر قەدرىنى بىلمىگەن ئېشىدىن جۇدا . ئەلنىڭ تۈتۈنىمۇ خۇشپۇراقلىق. رىزىق چەتكە يازسىمۇ،تۇپراق چەتكە يازمىسۇن . ئالتۇن–كۈمۈش ياققان يەردىن تۇغۇلۇپ–ئۆسكەن يەر ئارتۇق . يات ئەلدە سۇلتان بولغىچە ، ئۆ ئېلىڭدە ئۇلتان بول. تۇغۇلغان ئەلنىڭ قەدرىنى چەتتە يۈرسەڭ بىلەرسەن . ئەريىگىت ئۆزى ئۈچۈن تۇغىلىدۇ ، ئېلى ئۈچۈن ئۆلىدۇ. كۆلنىڭ داڭقىنى بېلىق چىقىرار ، ئەرنىڭ داڭقىنى خەلق چىقىرار . بىىرىككەن ئەل ئوزار ،بىرىكمىگەن ئەل توزار . . ИЛ ҖОЛАСЫ . Беләкле берне егар, йөрәкле меңне егар. . Тимер сандалда чыныга, батыр мәйданда чыныга. . Су белән уйнама, батарсың; ут белән уйнама, янарсың. . Уеннан ут чыгар. . Ай саен бәйрәм булмас, көн саен туй булмас. . Безнең урамда да бәйрәм булыр. Калада калач пешерә белмәгән – авылда иген игәргә өйрәтер. . Каланың уртасында, авылның читендә тор. . Шәһәрнең тавыгы булганчы, авылның әтәче бул! . Сала эшләмәсә, кала эшләми. . Кала этенең койрыгы бер карыш югары. . Арты кычыткан Әстраханьга барган. . Казан каласы таш кала, күп калага баш кала. . Җиттек Казанга, кердек таш астына, Бернәрсә дә юк баш астына. . Каргалыдан кыз алсаң, дугадан дуга өзелмәс. . Ниятең кәкре булса, юлның турылыгы файда итмәс. . Юл бер адымнан башлана. Юл сорашып табыла. . Ашны сеңгәч макта, юлдашны белгәч макта. . Йорт салганчы күрше әзерлә, юлга чыкканчы иптәш әзерлә. . Юлда тимерчегә очрасаң, сүзеңне урак-пычактан башларсың. .Яман белән юлдаш булсаң, ярга егылырсың, Яхшы белән юлдаш булсаң, малга юлыгырсың. Юлга чыксаң, атың арымасын; өйгә кайтсаң, хатының авырмасын. . Арбага таккач, дегет чиләге дә хаҗга барыр. . Аяк тартмаган җиргә барма. Яз дип юлга чыксаң, кышны күз уңына ал. ئەل ئادىتى بىلىكى چوڭ بىرنى يىقىتار، يۈرىكى چوڭ مىڭنى يىقىتار . تۆمۈر سەندەلدە چىنىقىدۇ، باتۇر مەيداندا چىنىقىدۇ . سۇ بىلەن ئوينىما ئاقارسەن،ئوت بىلەن ئوينىما يانارسەن. ئويۇندىن ئوت چىقىدۇ . ئاي سايىن بايرام بولماس ،كۈن سايىن توي بولماس . بىزنىڭ مەھەللىدىمۇ بايرام بولۇر . شەھەردە نان پىشۇرۇىشنى بىلمەيدىغان–يېزىدا ئاشلىق تېرىشنى ئۈگىتەر . شەھەرنىڭ ئوتتۇرىسىدا ، يېزىنىڭ چېتىدە تۇر . شەھەرنىڭ توخۇسى بولغىچە ، يېزىنىڭ خورىزى بول . قىشلاق ئىشلىمىسە،قەلئە ئىشلىمەيدۇ. شەھەر خورىزىنىڭ قۇيرۇقى بىر غېرىش ئېگىز ئارتى قىچىشقان ئەستراخانغا بېرىپتۇ. قازان شەھىرى تاش شەھەر ،كۆپ شەھەرگە باش شەھەر . يەتتۇق قازانغا، كىردىك تاش ئاستىغا ، ھىچنەرسىمۇ يوق باش ئاستىغا . قارغالىدىن قىز ئالساڭ ، دۇئادىن دۇئا ئۈزۈلمەس . نىيىتىڭ ئەگرى بولسا ،يولنىڭ تۈزلىكى پايدا قىلماس. يول بىر قەدەمدىن باشلىنىدۇ . يول سوراش بىلەن تېپىلۇر . ئاشنى سىڭگەندە ماقتا،يولداشنى بىلگەندە ماقتا. ئۆي سالساڭ قوشنا ھازىرلا ،سەپەرگە چىقساڭ ھەمراھ ھازىرلا . يولدا تۆمۈرچىگە يولۇقساڭ، سۆزۈڭنى ئورغاق–پىچاقتىن باشلارسەن . يامان بىلەن يولداش بولساڭ ،يارغا يىقىلارسەن ، ياخشى بىلەن يولداش بولساڭ مالغا يولۇقارسەن . يولغا چىقساڭ ئېتىڭ ئاغرىمىسۇن،ئۆيگە قايتساڭ خوتۇن ئاغرىمىسۇن . ھارۋىغا ئاسقان ماي چېلىكىمۇ ھەجگە بارىدۇ. ئاياق تارتمىغان يەرگە بارما . ياز دەپ يولغا چىقساڭ ،قىش نەزىرىڭدە بولسۇن . ئىزاھ :تاتار ئېلىپپەسىدە ك ،گ ھەرىپلىرى تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلىرى بىلەن بىللە كەلگەندە ك، گ ئوقۇلىدۇ ،تىل كەينى سوزۇق تاۋۇشلىرى بىلەن بىللە كەلگەندە ق،غ ئوقۇلىدۇ .

choglan

	رەخمەت  ئىدىل ئەبىي.يوللانمىلىرىڭىز توختىمىسۇن!