دۇنياۋى بۈيۇك شاىرلارنىڭ شىېرلېرىدىن

otkankunlar

	بايرون  شىېرلېرىدىن ئويلىسام ئىككىمىز خوشلاشقان چاغدا 　 ئويلىسام ئىككىمىز خوشلاشقان چاغدا ئۈن-تىنسىز تۆكۈپ ياش، چەككەنتۇق ھەسرەت. كۆپ يىللىق ھىجراننى سەزگەندەك يۈرەك بولغانتى سەكپارە بېرەلمەي تاقەت. تاتىرىپ چىرايىڭ، سۇۋۇغان مۇزدەك، سۆيۈشۈڭ مۇزدىن سوغ ئىدى شۇ سائەت. ئىخ. ئاشۇ چاغدىكى ئالامەت ماڭا بۈگۈنكى ئازابتىن بەرگەن بىشارەت. 　 تاڭ سەھەر ياپراققا قونغان سۇغ شەبنەم، چۈشكەندە دۇمۇلاپ، سۇۋۇدى چېكەم. ھە، ئاشۇ تۇيغۇ-ھېس تۇيۇلدى ئەجەپ ئاگاھ بول، دېگەندەك پېقىرنى شۇدەم. ئىكەنسەن ئەسلىدە شۇنچىلىك شاللاق، نەلەردە قالدى ئۇ سەن بەرگەن قەسەم، كىشىلەر ئىسمىڭنى ئالغاندا تىلغا قاپلايدۇ دىلىمنى ئىزا ۋە ئەلەم. 　 تەرىپىڭ قىلىشسا ئالدىمدا ئۇلار، ئۇ ماتەم كۈيىدەك دەردلىك تۇيۇلار. تىترەك باسىدۇ تېنىمنى تامام، نېمىشقا ساڭىلا ئىشقىم قۇيۇلار. بىز سىرداش ئىكەننى بىلمەيدۇ ھېچكىم، ئاھ، ئۆتكەن سىردىشىپ يېقىن شۇنچىلا. قىلىمەن پۇشايمان ئۇزاقتىن-ئۇزاق، دەيمەنكى، بىلمىسە بۇ سىرنى ياتلار. 　 كۆرۈشسەك بىز يەنە يوشۇرۇن دىدار، بولىمەن ئۈن-تىنسىز ھەسرەتكە ئەسرار. سېلىپسەن دوپپامغا جىگدە، تەپ تارتماي، ئۇنتۇغاچ يۈرىكىڭ ئاخىرى، دىلدار. ناۋادا ئارىدىن ئۆتۈپ نۇرغۇن يىل، تۇيۇقسىز ئۇچراشساق بىز بى ئىختىيار؛ نېمە دەپ چاقىرسام بولاركىن سېنى؟ تۇرارمەن تۆكۈپ ياش، گەپ-سۆزسىز زىنھار. 1808-يىل بولدى ئەمدى بىللە قىلىپ يۈرمەيلى سەيلى 1 بولدى ئەمدى بىللە قىلىپ يۈرمەيلى سەيلى، خىلۋەت تۈننى ئۆتكۈزمەيلا كېتەيلى مەيلى، ئاي يەنىلا يارقىن شولا چېچىپ تۇرسىمۇ، يانمىسىمۇ يۈرىكىمنىڭ سۆيۈشتىن پەيلى. 2 تەشكەندەك ئۆز غىلاپىنى ئۇپرىتىپ خەنجەر، روھمۇ كېلىپ يۈرىكىمنى مۇجىدى بەتتەر، ئېھ، يۈرىكىم ، دولقۇنلاشتىن توختاپ ئال نەپەس، مۇھەببەتمۇ چىن ئارامغا بولسۇن مۇيەسسەر . 3 مۇھەببەتكە باپ بولسىمۇ بۇ ئايدىڭ كېچە، تاڭ ئاتىدۇ ئۇپۇق يورۇپ ھەش-پەش دىگۈچە، بىراق ئەمدى قىلالمايمىز بىز بىللە سەيلى، بۆلىنىپ ئاي شولىسىغا يەنە قانغۇچە . 1817-يىل 2-ئاينىڭ29-كۈنى كۈي 1 بىرمۇ گۈزەل بولالماس سەن جانادەك، سېھرىي كۈچۈڭ بولدى كۆڭۈل ئۇتقاندەك، بالدەك شىرىن ئۈنۈڭ ماڭا تۇيۇلدى، سۇ يۈزىنى يېقىملىق كۈي قۇچقاندەك، شۇ ئۈنۈڭدىن دېڭىزلارنىڭ دولقۇنى، جىمىپ قالدى مەپتۇن بولۇپ ياتقاندەك، تاۋلىنىدۇ جىمجىت دېڭىز كۆز چېقىپ، شامال ئۇخلار چۈش قوينىغا پاتقاندەك 2 ئاي شولىسى تەڭ كېچىدە ئوخشۇتۇپ، كۆمۈش ھالقا ياسار دولقۇن قوغلىشىپ ، دېڭىز لەرزان تەۋرەر گويا . قويغاندەك، شوخ بوۋاقنى بۆشىكىدە ئۇخلىتىپ، يۈرىكىممۇ تەلپۈنىدۇ شۇ سىياق، ئاۋازىڭنى تىڭشاش ئۈچۈن زوقلىنىپ، چايقالغاندەك يازدا دېڭىز دولقۇنى، نازاكەتلىك تۇيغۇ ئىچرە تولغۇنۇپ. ھاياتىڭ تۈگىدى 1 ھاياتىڭ تۈگىدى تارالدى نامىڭ ۋەتىنىڭ كۈيىگە پۈتۈلدى شانىڭ، چىقماس ئەل ئېسىدىن مۇنەۋۋەر ئوغلان، زۇلپىقار ئوينىتىپ ياۋنى قىرغىنىڭ، ئۇنتۇلماس ئىش ئىزىڭ ، جەڭدىكى غەلبەڭ، ھۆرلۈكنى قانداقچە بەرپا قىلغىنىڭ ! 2 يىقىلدىڭ بىز ئەركىن بولساقلا بىراق، ھالاكەت ئىلكىدىن تۇرىسەن يىراق، ئۇنتۇلۇپ قېلىشچۈن ئاقمىدى يەرگە، بولۇپ پاك تېنىڭدىن قۇتلۇق قان بۇلاق، ئۇ بىزنىڭ تومۇردا ياسار زور ئېقىن ، ياشار ھەر نەپەستە مەرت روھىڭ ئۇزاق! 3 ھۇجۇمچى قوشۇنغا نامىڭ كۈچ مادار، جەڭلەردە بىر ياڭراق جەڭگىۋار شۇئار! ئەجىلىڭ بولدى كۈي خورلارغا مەزمۇن، قىزلارنىڭ كۈيىدە جاراڭلاپ تۇرار، كۆز يېشى قىلالماس شەنىڭگە ئادا، ھەسرەتلىك ماتەممۇ ھاجەتسىز زىنھار . ئافىنا قىزى* سەن ئەمەسمۇ جېنىم سېنىڭ ئىشقىڭدا مەن لال 1 ئەي ئافىنا قىزى ئۇشبۇ ھىجران ئالدىدا يۈرىكىمنى قايتۇرۇپ بەر ئۆزۈمگە دەرھال! ۋە ياكى ئۇ بولغاندىكىن مېنىڭدىن جۇدا ، قالدۇرماستىن ھەممىنى ئال قالغاننىمۇ ئال ! خوش دىگۈچە قىلاي ئىزھار قەسىمىم ئاڭلا : سەن ئەمەسمۇ جېنىم مېنىڭ ئىشقىڭدا مەن لال. 2 يايما بۈدرە چاچلىرىڭنى ئۆتىدۇ تاراپ، ھەردەم ئېگەي دېڭىزىدىن كەلگەن شوخ شامال ، تال- تال ئۇزۇن كىرپىكىڭگە تويمايمەن قاراپ ، ئۇ ئاناردەك چىرايىڭنى سۆيەر بىمالال، بېقىپ جەرەن كۆزلىرىڭگە ئېيتىمەن يايراپ: سەن ئەمەسمۇ جېنىم مېنىڭ ئىشقىڭدا مەن لال . 3 بىر سۆيۈشكە تەشنا قىلغان لەۋلىرىڭ ياقۇت ، ئەۋرىشىمدۇر بېلىڭ ، زىبا بويۇڭ مەجنۇنتال، رىشتىمىزنى باغلىغۇچى كۆركەم گۈلۈڭ تۇت * بۇڭا ھەممە سۆز-ئىبارە بولالماس ھىچ دال. دەيمەن ئىشقىڭ غەم قايغۇسى قىلسىمۇ نابۇت ، سەن ئەمەسمۇ جېنىم مېنىڭ ئىشقىڭدا مەن لال. 4 غېرىپسىنىپ قالساڭ،مېنى ئەسلەپ تۇر ھامان ، ئەي ئافىنا قىزى ، خەيرىخوش بۇندا ياخشى قال . كېتىۋاتقان بولساممۇ مەن ئىستانبول تامان ، قىلدى پۈتۈن ۋۇجۇدۇمنى ئافىنا قامال . قانداقلارچە سۆيمەي سېنى ؟ سۆيىمەن جانان! سەن ئەمەسمۇ جېنىم مېنىڭ ئىشقىڭدا مەن لال. 2*گىرىتسىيىدە قىزلار بىرەر سوۋغات ئارقىلىق قەلبىدىكى سۆزلەرنى ئىپادىلەيدۇ .مەسىلەن:يىگىتكە بىر تال شاخار بېرىش ئارقىلىق «مەن ئىشقىڭدا كۆيىۋاتىمەن»دىگەن مەنىنى بىلدۈرسە، چېچى بىلەن باغلانغان بىر دەستە گۈل بېرىش ئارقىلىق «مېنى بىللە ئالغاچ كەت» دىگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ                                                                                                                                                                                                     كۆرگەن ئىدىم يىغلىغىنىڭنى* 1 كۆردۈم يىغلاپ تۇرغىنىڭنى -- يالتىرايتتى ياش تولۇپ كۆپكۆك، شەھلا كۆزۈڭ چاناقلىرىغا. ئويلىغانتىم، ئەمەسمۇ بۇ شەبنەمگە ئوخشاش چاقنىغىنى قونۇپ گۈلنىڭ ياپراقلىرىغا. كۆرگەن ئىدىم كۈلگىنىڭنى -- ھالرەڭ گۆھەر تاش، ئالدىڭدا ئوت بېرەلمىگەن چاقماقلىرىڭغا. ئېخ، گۆھەر تاش چاقناشلىرى قانداقچە تەڭداش بولالىغاي شوخ قارىشىڭ پىراقلىرىغا. 　　 2 　 بۇلۇت يىراق ئۇپۇقتىكى قۇياشتىن گويا ئۆز ھۆسنىگە ئالغىنىدا قېنىق ، كۆركەم رەڭ؛ سايە تاشلاپ گۇگۇم يېقىن كەلسىمۇ ئاستا، ھەيدىيەلمەي ئۇنى ھالى بولغىنىدەك تەڭ؛ ساپ - بىغۇبار شاد - خوراملىق قىلغانتى ئاتا، غەمگە سىرداش ۋۇجۇدۇمغا يېقىملىق كۈلكەڭ. رۇخسارىڭدىن چاقنىغان نۇر قالدۇردۇڭ ماڭا، زەر تۆككەندەك قۇياش قەلبىم ئاسمىنىغا كەڭ. 　 يافۇسانىڭ قىزى*     يافۇسا-قەدىمىقى ئىسرائىلىيە سودىگەرلىرىدىن بىرى .ئۇ جىلئەت ئاقساقاللىرىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن لەشكەر تارتىپ ئامان قەبىلىسىگە ھۇجۇم قىلىدۇ ۋە جەڭدە غەلبە قىلىدۇ. ئۇ غەلبە قازىنىشتىن ئىلگىرى ئىلاھقا<ئۆز ئېلىمگە قايتقاندىن كېيىن ئالدىمغا تۇنجى بولۇپ ئۇچرىغان نەرسىنى كۆيدۈرۈپ نەزىر بېرىمەن>دەپ قەسەم قىلغان ئىدى. ئۇ غەلبە بىلەن يۇرتقا قايتقاندا يۇرتقا يېقىن قالغان جايدا ئۆزىنى ناخشا ئۇسۇللىرى بىلەن قارشى ئېلىشقا چىققان بىر توپ قىزلارنى ئۇچرىتىدۇ. ۋاھالەنكى توپنىڭ ئەڭ ئالدىدا ماڭغىنى ئۆزىنىڭ بىردىنبىر قىزى بولۇپ چىقىدۇ. ئاتىسىنىڭ ئىلاھقا بەرگەن قەسىمىدىن خەۋەر تاپقاندىن كېيىن قىزى دوستلىرى بىلەن يۇرتىدىكى تاغ ئارىسىدا ئىككى ئاي ماتەم تۇتۇشنى تەلەپ قىلىدۇ . ئاندىن ئۆزىنى مەرتلەرچە قۇربان قىلىدۇ . 1 مەيلى ئەمدى جان ئاتا ، ئۆز ئېلىمىز تەڭرىمىز ، قىزىڭىزنى گىرىپتار قىلغاندىكىن ئۆلۈمگە؛ كەلگەندىكىن قەسەمنىڭ كۈچى بىرلە غەلبىڭىز، ئۇرۇڭ دەرھال خەنجەرنى قىزىڭىزنىڭ كۆكسىگە، 2 مەن قايغۇرۇپ تەقدىرگە ئىڭرىمايمەن ھەسرەتلىك، ئىزىم چۈشمەس يۇرتۇمنىڭ تاغلىرىغا قايتىدىن ، قىلغىنىدا مەن ئامراق شۇ قول مېنى رەمەتلىك، ھېچ ئازاپسىز كەتكەيمەن تىغ ئۇرسىڭىز ئارقىدىن . 3 ئىشىنىڭكى جان ئاتا بۇ سۆزۈمنىڭ ۋەزنى بار، قىزىڭىزنىڭ تېنىدىن ئاققۇسى ساپ قىزىل قان ، ئۇ بەئەينى مەن قىلغان دۇا ئوخشاش بىغۇبار، ئۇ گوياكى ئاخىرقى خىيالىمدەك پاك ھامان . 4 يىغلاپ قۇددۇس قىزلىرى يېلىنسىمۇ قانچىلىك، ئەي سۇدىيە ئەي پەلۋان بولمىسۇن ھېچ كارىڭىز، ئاخىر سىزگە، ۋەتەنگە كەلدى ھۆرلۈك ئەركىنلىك ، ئۇلۇغ جەڭدە مەن بىلەن بولۇپ غەلبە يارىڭىز، 5 تومۇرۇمغا سىز بەرگەن ساپ قان ئېقىپ پۈتكەندە ، ئۆچكەندە سىز ئاڭلاشقا ھەردەم خۇشتار بۇ ئۈنۈم ، ئارام تاپقاي كۆڭلىڭىز ئەسلىمىنى كۈتكەندە ، ئېسىڭزىدىن چىقمىغاي كۈلۈمسىرەپ ئۆلگىنىم ! تۇماس مور (1779-1852)ئېرلاندىيەلىك شائىر بولۇپ بايروننىڭ قەدىناس دوستى ئىدى. بايرون بۇ شېئىرنى 1817-يىل7-ئايدا سەپەرگە ماڭغاندا يېزىپ قالدۇرغان. توماس مورغا* 1 تۇرىدۇ قولۋىقىم قىرغاقتا مانا ، تۇرىدۇ دېڭىزدا كېمىمۇ يانا، سالامەت بول دەيمەن قەدەھ كۆتىرىپ، مېڭىشتىن ئىلگىرى تۇماس مور ساڭا! 2 كېتىمەن قالىدۇ ئۆچمەنلەر كۈلۈپ، قالىدۇ سۆيگەنلەر ھەسرەتكە چۆكۈپ، قانچىلىك ئۆزگەرسە ئۆزگەرسۇن ھاۋا، ھەرقانداق بوراننى ئالىمەن كۈتۈپ. 3 تۇرسىمۇ چۆرەمدە دېڭىز ھۆكىرەپ، بارىمەن يەنىلا ئالغا ئىلگىرلەپ، بولسىمۇ ئەتراپىم قۇملۇق باياۋان ، تاپىمەن يەنىلا بۇلاقنى ئىزدەپ. 4 ئاخىرى تامچە سۇ قالسىمۇ پەقەت، تۇرساممۇ ھاسىراپ ئۇسساپ مەن قەۋەت، ھۇشۇمدىن كەتمەستە شۇ تامچە سۇنى، ئىچىمەن سالامەت بولغىن دەپ ئەبەت. 5 ئالساممۇ قولۇمغا مەيگە تولغان جام ، تامچە سۇ تىلىكى ئۆزگەرمەس تامام ، دەيمەنكى تۇماس مور بولغىن سالامەت، روھىمىز بىرلىكتە تاپقاي خۇش ئارام . 　 　 قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1984-يىلى نەشر قىلغان «خەزىنە گىرۋەكلىرى» دىن ئېلىندى. مۇھەممەدئىمىن تەرجىمىسى

خۇشچىراي

	بىربىرىدىن رومانتىك شېئېرلاركەن راسلا .

قەھۋە

	بەكلا رومانتىك شائىركەن، شېئىرىدە ھېسسىيات تولۇپ تۇرۇپتۇ، بەكلا رومانتىك.   كۈنلەر ئەپەندىممۇ ئاز ئەجىر قىلماپسىز، كۆپ تەشەككۈر!

otkankunlar

	يېسىنىن شېئىرلىرى سۆيمەيسەن سەن مېنى، ئېچىنمايسەن ھەم مۇھەممەتجان سەيدۇللا تەرجىمىسى سۆيمەيسەن سەن مېنى، ئېچىنمايسەن ھەم باق ماڭا، كېلىشكەن ئەرمۇ مەن قانداق؟ جىنسىي ھېس دىلخەستە قىپتۇيۇ سېنى، بىلىكىڭ مۆرەمدە ئوينايدۇ بىراق. نەقەدەر غالجىرسەن، ئەي شاللاق سەنەم، ئەمەسمەن قوپال، يە مۇلايىم ئۇنداق. قانچىلاپ ئالدىڭدا بولغاندۇ ئەرمەك، قانچىلاپ لەۋ- ئېغىز؟ قانچىلاپ قۇچاق؟ بىلىمەن ، يوقالدى ئۇلار سايىدەك، يوقالدى ،چوغۇڭنى قىلالماي يالقۇن. بۈگۈن بۇ قوينۇمدىن تۇتقاندەك ماكان، تالايلاپ تىزلاردىن ئالغانسەن ئورۇن. قارىسام كۆزلىرىڭ يۇمۇلغان مەھكەم، قايسىبىر ئاشناڭنى بولۇر ئويلىساڭ، مەنمۇ ھەم ياقتۇرۇپ كەتمەيمەن سېنى، بار باشقا بىر لېۋەن،كۆڭلۈمگە باقساڭ. ئىشەنمە، بۇ ئەمەس سۆيگۈ- مۇھەببەت, كۆرمىسە كارى يوق شاللاق ئىككىمىز. ھېلىراق مۇنداقلا تونۇشقان كەبى، شۇنچىلىك خاتىرجەم ئايرىلارمىز بىز. ماڭارسەن سەن يەنە ئۆز يولۇڭ بىلەن، ماڭارسەن بۇ چۈشكۈن ھاياتقا قاراپ. ئاخماق قىپ ناتونۇش تالاي ئەرلەرنى، ئەمدىلا يېتىلگەن ياشلارنى ئوۋلاپ. ھەمرا قىپ كىمنىدۇر خالتا كوچىدا، كېلەرسەن سۆيگۈدىن سۆز ئېپ بىمالال. ئۆتۈپمۇ قالارمەن ئەشۇ يول بىلەن، ئۇچرىشىپ قالارمەن ساڭا ئىھتىمال. يۆلىنىپ سەن ئۇنىڭ مۆرىلىرىگە، بېشىڭنى ئاستىلا تۈۋەن قىپ شۇ دەم: ئېيتارسەن پەس ئۈندە «خەيىرلىك كەچ» دەپ، «خەيىرلىك كەچ ،خانىم» دەرمەن مەنمۇ ھەم. ھېچنەرسەڭ قەلبىمنى قىلالماس مالال، يۈرىكىم سۆيگۈدىن ياسالماس شاۋقۇن. سۆيۈشتۇق، ھەممىسى يوقالدى تامام، كۈل دېگەن كۈلدۇر ئۇ ، بولالماس يالقۇن. (1925-يىل12-ئاينىڭ4-كۈنى) پارىس لېرىكىلىرى رەخىم قاسىم تەرجىمىسى (1) سەكىنە، سەكىنە، مېنىڭ ئامرىغىم، مەن ئاشۇ شىمالدىن كەلگىنىم ئۈچۈن، سوزلەيمەن ئاندىكى كەڭرى ئىتىزنى، ئايدىڭدا بۇغدايلار ياسايدۇ دولقۇن. سەكىنە، سەكىنە، مېنىڭ ئامرىغىم! مەن ئاشۇ شمالدىن كەلگىنىم ئۈچۈن، سۆزلەيمەن ئاندا ئاي يۈز ھەسسە نۇرلۇق. ھەر قانچە چىرايلىق بولسىمۇ شىراز، ئاندا كەڭ دالاغا تەڭداش گۈزەل يوق. مەن ئاشۇ شىمالدىن كەلگىنىم ئۈچۈن. سۆزلەيمەن ئاندىكى كەڭرى ئىتىزنى، ئۆستۈرگەن چېچىمنى قارا بۇغدايلىق. ئوينىسا بارمىغىڭ بۈدرە چىچىمدا، سەزمەيمەن ھىچقاچان زەررىچە ئاغرىق. سۆزلەيمەن ئاندىكى كەڭرى ئىتىزنى. ئۇيەردە ئايدىڭدا دولقۇنلار بۇغداي، ئوخشايدۇ بۇ دولقۇن بۈدرە چېچىمغا. خۇشاللان، كۈل خەندان قەدىردان جانان، ۋە لېكىن سالمىغىن ھەرگىز ئېسىمگە - ئۇيەردە ئايدىڭدا دولقۇنلار بۇغداي. سەكىنە، سەكىنە، مېنىڭ ئامرىغىم! شۇ يىراق شىمالدا يەنە بىر قىز بار. ساڭا بەك ئوخشايدۇ، ئۇمۇ ئىھتىمال - مېنى ياد ئەتكەندۇ بولۇپ ئىنتىزار ... سەكىنە، سەكىنە، مېنىڭ ئامرىغىم!         1924 - يىل (2) فوسفۇر بوغۇزىغا بارمىدىم پەقەت، سورىما مېنىڭدىن ئۇيەر ھەققىدە. كۆزلىرىڭ دېڭىزنىڭ دولقۇنى سۈپەت، كۆرىمەن چاقنايدۇ كۆك ئوت رەڭگىدە. بارمىدىم باغدادقا سودىگەرلەر بىلەن، تاۋار، زىبۇ - زىننەت ئاپارغىنىم يوق. نازۇك بەللىرىڭنى ئەگسەڭ ئىدىڭ سەن، يۆلىنىپ تىزىڭغا چىقارسام ھاردۇق. ھەرقانچە يىلىنىپ يالۋۇرغان بىلەن، يەنىلا رايىمغا باقمىدىڭ ھازىر؛ شۇ يىراق دۆلەتتە - رۇسىيىدە مەن، بىلەمسەن، نامىم بار، تونۇلغان شائىر. ياڭرايدۇ قەلبىمدە گارمۇن ئاۋازى، ئاڭلايمەن ئايدىڭدا ئىت ھوۋلىشىنى. پارىس قىز ئىختىيار قىلمامسەن زادى، شۇ يىراق ئەل بىلەن تونۇش بولۇشنى؟ كەلمىدىم زىرىكىپ بۇ يەرگە، بىراق - چىللىدىڭ ئىزىڭنى يوشۇرۇپ جانان. گەر ئاچسا مامۇقتەك قوللىرىڭ قۇچاق، سىزىمەن ئاققۇنىڭ قانىتىسىمان. ئەزەلدىن كەلدىم تىنچ ھاياتنى ئىزلەپ، ئۆتمۈشنى سۆكمەيمەن، ئالغۇم يوق ئەسكە. سەن بەر گىن مەنىلىك ئىشلارنى سۆزلەپ، سۆزلىگىن شاد ئېلىڭ ھەققىدە قىسسە. ھەيدەلسۇن شۇ موڭلۇق كۈيلەر دىلىمدىن، ساپ تىنىقلىرىڭدا روھىم مەست بولۇپ. شىماللىق ئاشۇ قىز چىقسۇن ئېسىمدىن، ئۇ ئۈچۈن رىيازەت چەكمەي ئاھ ئۇرۇپ. فوسفۇر بوغۇزىغا بارمىدىم ، ئەمما - سەن ئۈچۈن تەسۋىرلەپ بېرىمەن ئۇنى؛ كۆزلىرىڭ دېڭىزنىڭ دولقۇنى گويا، چاقنايدۇ كۆك رەڭلىك ئوت يالقۇنلىرى.          1925 - يىل (3) خوراسان شەھرىدە بىر ئۆي بار مۇنداق، ئىشىكى ئالدىدا قىزىل گۈل سانجاق، تۇرىدۇ بۇجايدا ئويچان پەرىزات، خوراسان شەھرىدە بىر ئۆي بار شۇنداق، بۇ يەرگە كىرەلمەي قالدىم مەن بىراق. سۆيگۈ قەيسەرلىگىم تاپمىدى روناق، نە ھاجەت ، كىم سالغاي ئىشقىمغا قۇلاق؟ سەكىنە كۈندەشلىك قىلمايدۇ ئەمدى، بۇ ئۆيگە كىرەلمەي قالدىم مەن بىراق. سۆيگۈ قەيسەرلىگىم تاپمىدى روناق. قايتىمەن رۇسىيە ئەي قەدىم تۇپراق، ئايرىلىپ پارىستىن ، تاشلايمەن ئاياق! يۇرتۇمنى مەجنۇنچە سۆيگەچكە بىزنى - قىلامدۇ جۇدالىق مەڭگۈگە يىراق؟ قايتىمەن رۇسىيە ئەي قەدىم تۇپراق. خەيرى خوش پەرىزات، خوش بول ئامان - ساق، ئۆيۈڭگە كىرەلمەي قالدىم مەن بىراق. شۇندىمۇ ئاتىدىڭ گۈزەل قايغۇنى، ئېلىمدا شەنىڭگە توقۇيمەن قوشاق، خەيرى خوش پەرىزات ، خوش بول ئامان - ساق.          1925 - يىل (4) فردەۋسى ياشىغان زۇمرەتتەك ماكان، ئەسلەشتە كەچمىشنى بولغىن سوغۇققان، ئۇنتۇلسۇن مۇلايىم - نازاكەتلىك دوست، ھەم ئۇنىڭ پاك ئويچان نىگاھى ھامان، فىردەۋسى ياشىغان زۇمرەتتەك ماكان. ئەي پارس سەن ئىگە گۈزەل سىياققا، گۈللىرىڭ ئوخشايدۇ يانغان چىراغقا، ساپ نازۈك گۈلۈڭگە باقسام، خىيالىم - ئۇچىدۇ شۇيىراق ئانا تۇپراققا. ئەي پارىس سەن ئىگە گۈزەل سىياققا. پۇرايمەن گۈلۈڭنى ئەڭ ئاخىرقى رەت، ئۆيۈمدە پىۋىدىن مەست بولغان سۈپەت. قەدىردان سەكىنە، ئۈنۈڭنى بۈگۈن - ئاڭلايمەن ئاداققى بىر قېتىم پەقەت، بۇ ئېغىر ھىجرانغا كەلدى پەيت - نۆۋەت. مەن سېنى قانداقچە ئۇنتۇپ كېتىمەن، تۇراقسىز، داۋالغۇپ تۇرغان ھاياتتا، دوست - يارەن ، يېقىنغا ۋە ياكى ياتقا، ھەر تۈرلۈك ھالىڭنى سۆزلەپ ئۆتىمەن، مەن سېنى تا ئەبەت ئەستە تۇتىمەن.         1925 - يىل (5) «نىمىشقا ئاي غۇۋا، نۇر زىياسىدا يورۇماس خۇراسان بېغى، قەسرىسى؟ سەيلە قىپ يۈرگەندە روس دالاسىدا، ئۈستۈمدە شىلدىرلار تۇمان پەردىسى» ئارچىلار چۆككەندە سۈكۈتكە كەچتە، سورىدىم بۇ ھالنى قەدىردان لالە؛ ئارچىلار دېمەستىن لام - جىم بۇ ھەقتە، تۇرۇشتى بوي سوزۇپ ئاسمان پەلەككە. «نىمىشقا ئاي مۇنچە ھەسرەتلىك - موڭلۇق؟» دەپ گۈلدىن سورىدىم دەرەخزار ئارا. دېدى ئۇ: «قىزىل گۈل قايغۇسى تولۇق - سۆزلەيدۇ بۇ ئىشنىڭ تەكتىنى ساڭا» توزىغان قىزىل گۇل چۈشمەكتە يەرگە، ئۇ ماڭا پەس ئۈندە ئەيلىدى ئىزھار: «سەكىنەڭ كۆڭلىنى بەردى ئۆزگىگە، سەكىنەڭ ئۆزىگە تاپتى باشقا يار» سەكىنە دەپتۇدەك: «بۇ روسنى بۆلەك - كۆرمەيمەن ... ناخشىغا مۇھتاجدۇر يۈرەك ناخشىغا ھايات ھەم تەن، بەدەن كىرەك ... » شۇڭلاشقا ئاي غۇۋا، نۇرسىز ۋە ئاپئاق، نۇرىدا يوق قۇۋۋەت - كۈچتىن ئىز - دىرەك. جۇدالىق دەردىنى تارتتىم تالاي رەت، بۇندا بار كۆزيېشى، بۇندا بار ھەسرەت، پەرۋاسىز بەزىسى، كۈتەر بەزىسى، ........................... ۋە لېكىن ئالەمنىڭ زەڭگەر كېچىسى، يەنىلا مىسلىسىز گۈزەل تا ئەبەت.        1925 - يىل كەل سۆيۈپ قوي سۆيۈپ قوي مىنى كەل سۆيۈپ قوي سۆيۈپ قوي مىنى، سۆي ئاغرىتىپ چىقسۇن لەۋدىن  قان. كىرەك قىلماس قايناق دىل چەشمەم ، تەمكىنلىك ھەم ئەقىل ھىچقاچان. نىسىۋىمىز بولسۇن بولمىسۇن، مەي ئىچەيلى قۇرۇغىچە جان . بىز ياشايمىز دۇنيادا بىر رەت ، بىر دەملىكتۇر بىزگە بۇ جاھان. نىگاھ تاشلا ئەتىراپقا تىمتاس، ئورار ئاينى نەملەشكەن تۈتەك. ئاي ئايلىنار زىمىننى تىنماي، بۇلۇت ئىچىرە سېرىق ئۆردەكتەك. كۈي تاراتقان سىنىڭ پاك روھىڭ، كەل سۆيۈپ قوي قانسۇن بۇ يۈرەك. چوققىلاردا يۈرگەن شۇ ئەرۋاھ ، ئەجىلىمدىن بەرمەكتە دىرەك. ئاھ،كۈن ساناپ كەلمەكتە دەرمان، ئۆلسەم ئەگەر ئاشۇنداق ئۆلەي! ئارمىنىم شۇ پۈتكىچە نەپەس، لەۋلىرىڭگە لەۋ سۈرۈپ ئۆتەي. زەڭگەر رەڭلىك ئۇيقۇدا ھەردەم، ئىرىپ كەتمەي ھىس قىلماي ھەم ئار. ياپراقلارنىڭ شىلدىرى ئىچىرە، مەن سىنىڭ دەپ ئۈن كىلەر تەكرار. چاقنار مەيدە لىپمۇ-لىپ كۆپۈك، يالتىرايدۇ يوقىماس پەقەت. ئىچكىن-ئىچكىن سۆيۈملۈك دىلبەر، بىز ياشايمىز دۇنيادا بىر رەت. 1925- يىلى چېچەك قەيسەر تۇرسۇن تەرجىمىسى (1) گۈللەرنىڭ ھەممىسى بېشىنى ئىگىپ، «ئەلۋىدا» دېمەكتە پىچىرلاپ ماڭا. يېنىمدا گەپ قىلىپ تۇرغىنى بىلەن، كۆرۈنمەس ئانا يەر، ئېتىز _ قىر، دالا. گۈللىرىم كۆڭلىڭلار بولمىسۇن يېرىم، مەن كۆردۈم سىلەرنى، زېمىننىمۇ ھەم، سۆيگۈدىن ھارارەت ئالغاندەك گويا، قەبرىستان ئالدىدا تۇرغاندا بەردەم. (2) باھارنىڭ گۇگۇمى، كۆك رەڭلىك ۋاقىت، نېمىشقا سىلەرگە زوقۇم يوق پەقەت، گۈللەر ھەم سىلەرگە قىلمايمەن ھەۋەس، ئويلايمەن ۋە لېكىن بولۇشنى ئۈلپەت. گۈركىرە رۇخسار گۈل، كەركىدان گۈلى، بۇ يۈرەك يۈزلەندى ھالاكەت تامان. بۇ يۈرەك يۈزلەندى ھالاكەت تامان، گۈركىرە رۇخسار گۈل، كەركىدان گۈلى. (3) نازىگۈل، ئاھ سېنىڭ ئوتتەك لىرىكاڭ قەلبىمنى لەرزىگە سېلىپ ئېھتىمال، دېمەكتە ئارىمىز يىراق بولسىمۇ، كۆزۈڭگە گۈل بولۇپ چېكىلەي ئاۋال. كەچۈرگىن، ناخشاڭغا سالغىم يوق قۇلاق، ئەزەلدىن يۈرەكتە سۆيگۈ تەپتى بار. كەلمەكتە سۆيگۈگە رېتىمدار بولۇپ، كېتىشكە قىيالماي نازاكەتلىك يار. (4) نىھايەت بۇ يۈرەك كەلدى لەرزىگە، كىم بۇنى بىلىشكە قادىر ئەي چېچەك، كىم تۇتقان مەشئەلنىڭ ھارارىتىدىن، ئىللىق بىر سىزىمغا چۆمۈلسۇن يۈرەك. كىم مەغرۇر قولىنى كۆتۈرۈپ ئىگىز، رەھىمسىز تەقدىرنى ئالىدۇ توسۇپ. ئامراقمەن كۆيۈشكە گۈلخانلار ئارا، كۆيگەندەك پەرۋانە ئۆزىنى ئۇرۇپ. (5) يوق مەندە چاتقاللىق گۈلگە ئىشتىياق، يۈرمەيمەن ئۇلارنى چېچەك دەپ ئاتاپ. لەۋلىرىم لەۋلەرگە تۇرسىمۇ تېگىپ، سۆزلىرىم تىلىمدا قالماقتا توختاپ. سۆيىمەن يىلتىزى تاشنىمۇ يېرىپ چىقىشقا قۇدرىتى يەتكەن گۈلنىلا. سۆيىمەن باغاشلاپ، باغاشلاپ تۇرۇپ، شىمالنىڭ قوڭغۇراق گۈلىدەك گويا. (6) چېچەكلەر تاغدىكى دولانامۇ ھەم، چېچەكنىڭ سەر خىلى بولۇپ يالتىراپ، مۆلدۈردەك تۆكۈلسە شېخىدىن ئۇلار، بېغىر رەڭ تاشلىنار زېمىنغا قاراپ. دولانا چېچىكى ئۆزگىچە چېچەك، ھەرقانداق چېچەككە ئوخشىماس تامام. زۇلمەتلىك تۈنلەر ۋە ئازاپ باغرىدا، قىلدۇرار ئۇ بىزدەك ھاياتنى داۋام. (7) كەچۈرگىن، كەچۈرگىن سۆيگۈ - ھېسلىرىم، ھېچقانداق نەرسىدىن يۈرمەيمەن قېچىپ. ئۆمرۈمدە مەن سۆيگەن نەرسىلەر ھامان، ئاھ، مەڭگۈ كەينىگە كەلمەيدۇ يېنىپ. بىز ئۆلسەك بولمايمىز قايتا تەۋەللۇت، بىز ماڭغان يوللاردا ماڭار باشقىلار. ئۆزگىرەر ئادەملەر، ئۆزگىرەر دۇنيا، ئۆزئارا باغلانماس مېھرىمىز دىلدار. (8) ئەي گۈللەر، بېشىڭنى ئىگىپ سەن ماڭا، «ئەلۋىدا» دېگەندە شىۋىرلاپ ئۇزاق، كۆرمىدىم، ئاۋازلار يېقىن بولسىمۇ، يارىمنىڭ، يۇرتۇمنىڭ چېھرىنى بىراق. مەيلىلا كۆرسەتمە چېھرىڭنى ماڭا، ئۆزگىچە چېچەكلەر چاقىرار مېنى. مەن شۇڭا بىلگەنچە بىر ناخشا توقۇپ، كۈيلەيمەن بىر پارچە تەكشى زېمىننى. (9) ئادەملەر ھاياتنىڭ گۈلىدۇر گويا، ئاھ، جېنىم سەن بۇنى بىلىسەن چوقۇم، قۇرۇق گەپ بۇ يەردە تاپمايدۇ بازار. گۈل شېخى تىترەتكەن گەۋدىدەك گويا، بۇ كاللام تەسەۋۋۇر ئەيلىسە سېنى ئېسىمگە بىر دەستە گۈل كېلىپ قونار. ئادەم ئۇ بىر گۈلدۇر ماڭالايدىغان، بۇران ۋە چاپقۇندا پورەكلەر ھامان. (10) مەن كۆردۈم چېچەكلەر ئۇچماقتا ھەريان، ئۆكتەبىر شۇ ئىشتىن تەۋرىگەن پەقەت، مەن ئۇندىن ئەمدىلا تاپقاندا خەۋەر، ئۇرغىدى قەلبىمدە چەكسىز مۇھەببەت. جەڭلەرگە ئاتلانغان گۈل _ چېچەك ئارا، زاراڭزا ھەممىدىن ئۇرۇشقا ماھىر، شىۋىرغان قىلسىمۇ گۈلىنى خازان، قەھىرلىك ھەيۋىسى بىلەنلا ئۇلار ئاخىرى جاللاتنى قىلىدۇ گۇمران. (11) ئاھ، مېنى ئەجەپمۇ قىلماقتا خىجىل، ئۆكتەبىر، شۇ خازان بولغان زاراڭزا. تەشۋىشكە سالالماس مېنى بۇ قىلىچ گۈللەرنى تېنىدىن قىلسىمۇ جۇدا. يىقىلار تۆمۈردىن ياسالغان قىلىچ، ماڭغاندا يوللاردا گۈللەر خۇش چىراي. ياسىلار تۆمۈردىن پاراخوت - كېمە، ياسىلار تۆمۈردىن ئىمارەت - ساراي. شۇڭلاشقا ھېس قىلىپ يەتتىم ھەممىنى، بۇ دۇنيا دەرۋىشنىڭ ھىكمىتى ئەمەس. ياراتتىم ئالەمنى قايتىدىن مانا، شېئىرىم ئىچىدە ئالدۇرۇپ نەپەس. يۈرەكتىن بىر ناخشا چىقار ئېتىلىپ، ئۇ ھەرگىز بىھۇدە يۈرمەيدۇ ئۇچۇپ. تاپشۇردۇم ئۆزۈمنى يارىمغا تامام، بەرگەندەك بىر دەستە قىزىلگۈل سۇنۇپ. (1924 - يىلى)

otkankunlar

	پۇشكىن شېئىرلىرىدىن ئەگەر ھايات ئالدىسا سىنى ئەگەر ھايات ئالدىسا سېنى، تەشۋىشلەنمە بولما بىئارام. تىنچلانماق لازىم قايغۇدا، قوۋناق كۈنلەر كىلىدۇ ھامان. مەڭگۈ ئالغا تەلپۈنەر يۈرەك، رازى بولماس بۈگۈندىن ئىنسان. ئۆتۈپ كېتەر ھەممە بىر پەستە، ئۆتكەنلىرى بولۇر قەدىردان. مېنىڭ ئىسمىم... ئەمدى نە ھاجىتى ساڭا ئىسمىمنىڭ؟ ئۆلدى ئۇ، تىنغاندەك سۈيى دېڭىزنىڭ ساھىلغا ئۇرۇلۇپ غەمكىن شىرىلداپ ، تۈندىكى ئورماندەك ئاستا شىۋىرلاپ . ئۆچۈشكە باشلايدۇ ئىزناسى ئۇنىڭ ئەلبۇمنىڭ سارغايغان ۋاراقلىرىدا. ئويۇلغان كۆز كەبى قەبرە تېشىغا ھېچ كىشى چۈشەنمەس ئۇشبۇ دۇنيادا. ئەمدى نە ھاجىتى؟ ئۇنتۇغان ئۇنى بۇندىكى شىددەتلىك يىڭى دولقۇنلار. بىرەلمەس ئەمدى ئۇ قەلبىڭگە سېنىڭ غۇبارسىىز ئەسلىمە ، گۈزەل تۇيغۇلار . يالغۇزلۇق، غېرىبلىق چۇلغۇسا لېكىن، نامىمنى ياد ئەتكىن قەلبىڭدە پىنھان. دېگىن ھەم: سېغىنار مىنىمۇ بىر كىم، مەن شۇنىڭ قەلبىدە ياشايمەن ھامان. قىش ئاخشىمى قۇربان بارات تەرجىمىسى بۇران، قارلىق قۇيۇن ئاسماننى تۇمان كەبى قاپلايدۇ پۈتۈن. دەم ھايۋاندەك ھۆركىرەپ ئۆتەر. دەم بۇۋاقتەك يىغلاڭغۇ بىر ئۈن. دەم گۆركىرەپ كونا ئۆگزىدىن، شاراقشىتىپ تارتىدۇ پاخال. دەم كەچ قالغان يولۇچى كەبى دېرىزىنى قاقىدۇ دەرھال. كىچىككىنە كونا ئۆيىمىز، ھەم زۇلمەتتە ھەم سۇغۇق، غەمكىن، دېرىزىنىڭ ئالدىدا مۇما، تۇرۇپسەنغۇ ئۈنسىز ۋە تەمكىن؟ چارچىتىشى تىنماس بۇراننىڭ كەلتۈردىمۇ سېنى بۇ ھالغا؟ غىچىلدىشى ياكى چاقىنىڭ سېلىپ قويدى سېنى خىيالغا؟ كەل ئىچەيلى قەدىردان مۇما، ياشلىقىمنىڭ دوستى پاناھى. قەدەھ قېنى ئىچەيلى بىللە، تاراپ كەتسۇن يۈرەكنىڭ ئاھى. كۈيلەپ بەرگىن ماڭا تاغ قۇشى، ياشار قانداق دېڭىز كەينىدە؟ كۈيلەپ بەرگىن جانان قىز قانداق سۇغا كېلەر سەھەر پەيتىدە؟ بۇرانم قارلىق قۇيۇن ئاسماننى، تۇمان كەبى قاپلايدۇ پۈتۈن. دەم ھايۋاندەك ھۆركىرەپ ئۆتەر، دەم بۇۋاقتەك يىغلاڭغۇ بىر ئۈن. كەل ئىچەيلى مېھرىبان مۇما، ياشلىقىمنىڭ دوستى پاناھى. قەدەھ قېنى؟ ئىچەيلى بىللە تاراپ كەتسۇن يۈرەكنىڭ ئاھى. مەن سېنى سۆيەتتىم،سۆيەتتىم ئەمما مەن سېنى سۆيەتتىم،سۆيەتىم ئەمما، ئاشىقلىق قەلبىمنى قىلمايتتىم ئىزھار. مەن ئۇنىڭ دەردىنى تارتتاتتىم تەنھا، ئالدىڭدا تەن ئالغۇم كەلمەيتتى زىنھار.... مەن سېنى سۆيەتتىم ئۈنسىز،ئۈمىتسىز، گاھىدا تارتىنىپ،گاھى قىزغىنىپ. خالىسا ئەمدى كىم سۆيسۇن مەن كەبئى، سەمىمىي يۈرەكتىن چەكسىز ئىنتىلىپ قارا شال ئۆزبىكچىدىن ھاجى ئەخمەت تەرجىمە قىلغان قارا شالغا مەجنونانە باقىمەن، سۇنۇق دىلنى غەم ئوتىغا ياقىمەن.. يىگىت چېغىم مۇھەببەتتە كۆيگنتىم، ياش ۋە گۈزەل گىرىك قىزنى سۆيگنتىم. ساھىبجامال ئەركىلەيتتى ھەرزامان، كەلدى بىراق قاراكۈنۈم بى ئارمان. بىركۈن دىلكەش مېھمانلىرىم بار ئىدى، ئىشىكىمنى يىرگەنچ قاقتى يەھۇدى. پىچىرلىدى قۇلىقىمغا:<<زىياپەت- پەيتى يارىڭ قىلدى ساڭا خىيانەت>>! قۇلىغا مەن ئالتۇن بەردىم تىللىدىم، شۇئان سادىق نەۋكىرىمنى چىللىدىم. يولغا چىقتۇق شامال كەبى ئۇچتى ئات، رەھىمدىللىك ئىدى شۇچاغ ماڭا يات. گىرىك قىزنىڭ قوراسىغا يەتكەندە، كۆزۈم تىندى مادار،تاقەت كەتكەندە. يىراق خىلۋەت ئۆيگە كىردىم مەن تەنھا، ئەرمەن يىگىت قۇچىقىدا بىۋاپا... قارا باستى: سادا بەردى خەنجىرىم، سۆيۈش يەتمەي ئۇ رەقىبىم بولدى جىم. باشسىز تەننى چەيلىۋەتتىم بى ئارمان، رەڭگىم ئۆچۈپ، باقتىم ھەمدە قىز تامان. ھېلى ئەستە يالۋۇرۇشلار ..ئاققان قان، ئۆلدى قىز ھەم،پۈتتى سۆيگۈ ئۆرتەپ جان. ئۆلۈك باشتىن قارا شالنى تارتتىممەن، خەنجەردىكى قاننى ئاڭا سۈرتتىممەن. پەردىسىنى يايغاندا تۈن دۇنياغا، موردىلارنى تاشلىۋەتتىم دەرياغا. شۇندىن بېرى ئۇنداق جىزنى كۆرمىدىم، ھېچ بىركېچە خوشلۇق پەيزىن سۈرمىدىم. قارا شالغا مەجنونانە باقىمەن، سۇنۇق دىلنى غەم ئوتىغا ياقىمەن. گۈل كىتاپنى ئاچتىمدە چۈشتى نەزىرىم، ئۇنتۇلغان پۇراقسىز قۇرىغان گۈلگە. پەرىشان تەلمۈرۈپ قالدىم بۇ دەمدە، غەلىتە خىياللار تولدى قەلبىمگە. كىم ئۈزگەن گۈلدۇر بۇ بولغانمۇ ئۇزاق، ئېچىلغان قايەردە قايسى باھاردا. ئۈزگەن قول تۇنۇشمۇ ياكى ناتۇنۇش،   نىمىشقا قويدىكىن بۇ جايغا. بۇ ئىللىق ۋىسالنىڭ خاتىرىسىمۇ، ياكى يادىكار سوغوق ھىجىراننىڭ. يا جىمجىت سەھرادا بولغان بىر سەيلى، ياز پەسىلدىكى سالقىن بىر ئورماننىڭ . ھېلىمۇ تىرىكمۇ يىگىت بىلەن قىز ، ماكانى بارمىدۇر ياشاپ تۇرغىدەك. شۇپەيتتە قەيەردە ياكى سۇلدىمۇ؟ مانا بۇ بەلگىسىز قۇرىغان گۈلدەك.