سىرلىق شەخس ئىپارخان

peacelife212

	گۈزەللىكى بىلەن كىشى ئەقلىنى لال قىلسا، باتۇر ۋە قەيسەرلىكى بىلەن دىللاردا ھۆرمەت ۋە قايىللىق تۇيغۇسى ئويغاتقۇچى ئۇيغۇر قىزى ئىپارخان 18-ئەسىردە شىنجاڭدا ئۆتكەن چوڭ - كىچىك خوجىلاردىن خوجا جاھاننىڭ ئايالى. ئاپپاق خوجىنىڭ ئەۋلادى، بەزى تارىخىي كىتاپتا ئىپارخاننى ئەسلى ئىسمىنىڭ ئەلانۇر خېنىم ياكى مەمۇرى ئەزەم ئىكەنلىگى يېزىلغان. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ئىپارخان لاتاپەت بابىدا تەڭداشسىز گۈزەل بولغانلىقى ۋە تېنىدىن تەبىئىي ھالدا ئىپار ھىدى كېلىپ تۇرىدىغانلىقى ئۈچۈن «ئىپارخان» دېگەن نام بىلەن ئاتالغان.جەڭگە ماھىر بۇ گۈزەل باتۇرلۇقتا داڭ چىقارغان خوجا جاھانغا ياتلىق بولغان. 1760-يىلى شىنجاڭدىكى ئاپپاق خوجا ئەۋلادىدىن بولغان خوجا بۇرھانىددىن بىلەن خوجا جاھان چىڭ سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى چىققان. ئۇلارنىڭ سانى ۋە تەسىر دائىرسى بارغانسېرى كېڭىيىشكە باشلىغان. بۇنىڭدىن قاتتىق چۆچىگەن چىڭ سۇلالىسى جاۋخۇي باشچىلىقىدا زور قوشۇننى توپىلاڭچىلارنى تىنچىتىشقا ئەۋەتكەن. ئادەم سانى جەھەتتىكى چوڭ پەرىق تۈپەيلىدىن خوجىلار مەغلۇپ بولۇپ، خوجا جاھان ئۆلتۈرۈلگەن. .ئىپارخان بولسا ئەسىر سۈپىتىدە بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا ئېلىپ بېرىلغان. ئىپارخاننىڭ گۈزەللىكىدىن ھەيرانۇھەس قالغان چيەنلۇڭ خان ئىپارخانغا مەپتۇن بولۇپ قالغان. ئىپارخاننىڭ خان ئوردىسىغا كەلگۈچە بولغان ھاياتى ھەققىدە تارىخىي مەنبەلەر بىردەكلىككە ئىگە بولسىمۇ، ئۇنىڭ كېيىنكى تەقدىرى ئەمەلىيەتتىن ئىزدەش پرىنسىپى بويىچە قارىغاندا، ئۇيغۇر تارخ مەنبەلىرى ۋە ناھايىتى تەپسىلىي خاتىرىلەنگەن چىڭ سۇلالىسى ئوردا تارىخنامىلىرىدىن مەلۇمكى، يۈرت- قەۋمىدىن، ئېرىدىن ئايرىلغان ئىپارخان ئوردىغا كىرگەندىن كېيىن خانغا قاتتىق ئۆچمەنلىك ۋە نەپرەت بىلەن مۇئامىلە قىلغان. پۇرسەت تېپىپ ئىنتىقام ئېلىش ئارزۇسىدا يېنىدا پىچاق ساقلاپ يۈرگەن. ئىپارخاننىڭ كۆڭلىنى مايىل قىلىش، ئۇنىڭ ئىنتىقام ئېلىش ۋە يۈرتىنى سېغىنىش ئارزۇسىنى يوق قىلىش ئۈچۈ ن چيەنلۇڭ خان خىلمۇ -خىل چارىلەرنى ئىشلەتكەن. ئىپارخان ئۈچۈن ئۇيغۇر پاسۇندا ئىمارەت سېلىپ ، ئۇيغۇر مەھەلىسى بىنا قىلغان. لېكىن ئىپارخان نىيىتىدىن ھەرگىز يانمىغان.چيەلۇڭ خاننى ئۆزىگە يېقىن يولاتمىغان ۋە يەڭ ئىچىدە ساقلىغان خەنجەرنى كۆرسىتىپ:«ئەل - يۇرتۇم خانىۋەيران بولدى، ئۆلۈشكە رازىمەنكى، ئوغۇل - قىزلىرىمىزنىڭ بىكاردىن بىكار ئۆلۈپ كېتىشىگە چىداپ تۇرالمايمەن، ئىنتىقام ئالماي قويمايمەن»، دېگەن. چيەنلۇڭ خان يەنىلا ئۇنىڭدىن ئۈمىدىنى ئۈزەلمىگەن. ئىپارخان خانغا قول سالماقچى بولغان بولسىمۇ، مەخپىي پايلاقچىلارنىڭ قاتتىق نازارەت قىلىشى تۈپەيلىدىن ئارزۇسى ئەمەلگە ئاشمىغان، بۇنىڭدىن قاتتىق چۆچۈگەن خان ئانا چيەنلۇك سىرىتقا چىقىپ كەتكەن پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئىپارخاننى ئۆلتۈرىۋەتكەن. گەرچە كېيىن بەزى ۋەقەلىكلەر قوشۇلۇپ ئىپارخان ھەققىدىكى بايانلار رىۋايەت تۈسىنى ئالغان ۋە ئۇنىڭ نەسىبى، كېيىنكى تەقدىرى ھەققىدە ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، خەنزۇ تارىخ مەنبەلىرىدە بىردەكلىككە ئىگە يۇقىرىقى بايانلار ئىپارخانىڭ ھەقىقىي ھايات سەرگۈزەشتىلىرىدۇر. 1914-يىلى ئاسارە - ئەتىقىلەر ئورنى پىڭتيەن خان سارىيى مۇزېيى ۋە چىڭدۇڭدىكى يازلىق ئوردىدىن ئېلىپ كېلىنگەن نۇرغۇن ئاسارە ئەتىقىلەر ئارىسىدا ئون نەچچە ساھىبجامال قىزنىڭ ماي بۇياق رەسىمى بار بولۇپ، بۇلارنى چيەنلۇڭ خان دەۋرىدە، ئوردىدا ياللاپ ئىشلەتكەن ئىتالىيىلىك رەسسام رومبىرانت سىزغانكەن. بۇنىڭ ئىچىدە ھەربىيچە ياسانغان، ئاجايىپ چىرايلىق بىر قىزنىڭ رەسىمى «يۈدى سارىيى»نىڭ غەربىي ھۇجرىسىدا كۆرگەزمە قىلىنغان. رەسىمنىڭ ئاستىغا «ئىپارخان__ غەربىي دىيارلىق ۋاڭنىڭ مەلىكىسى...» دەپ يېزىلىپ، ئىپارخاننىڭ ھاياتى يۇقىرىقىغا ئوخشاش يوشۇندا قىسقىچە بايان قىلىنغان. شۇنداقلا ئاخىرىغا يېقىنقى زامان خەنزۇ شائىرى شى يىننىڭ جوڭخۇا مىنگونىڭ 7-يىلى بۇ رەسىمگە يازغان بېغىشلىما شېئىرى قوشۇپ قويۇلغان. ئۇ شېئىر تۆۋەندىكىچە:   ھۆر گۈزەل جانان تۇرار شەمشەر ئېسىپ ھەيۋەت بىلەن،   سېغىنىپ ئۆز يۇرتىنى چەكسىز مېھىر- شەپقەت بىلەن. ...   تەلپۈنەر راۋاقتا قىز ئۆز يۇرتىغا غەمكىن بېقىپ، كىيىمى قانغا بويالغان يىغلىغاچ ھەسرەت بىلەن. قاقشىتىپ ئەپكەلدى خان شۇ قىزنى خان دىيارىغا، تەڭرىتاغ قالغان غەزەپتە بۇغۇلۇپ نەپرەت بىلەن.     بىيجىڭ تىياتىرى ۋە دراما ساھەسىكىلەرنۇ بۇ بايانلارغا ئاساسەن «ئىپارخاننىڭ غەزىپى»،«ئىپارخان» ناملىق تىياتىرلارنى ئوينىغان. ئازادلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە «ئىپارخان»ناملىق بىيجىڭ تىياتىرى ئوينالغان. بۇلارنىڭ ھەممىسىدە ئىپارخان خوجا جاھاننىڭ ۋاپادار ئايالى، پادىشاھقا تىز پۇكمىگەن قەھرىمان، قەيسەر ئايال سۈپىتىدە تەسۋىرلەنگەن. ئاتاقلىق خەنزۇ شائىرى يەنچېڭ ئىپارخان ھەققىدە تۆۋەندىكى شېئىرنى يېزىپ قالدۇرغان.    باھار نۇرلىرىدا جانلانغان دالا، جىگدىلەر چۆمۈلدى چاچقان پۇراققا.   گۇپۇلدەپ ئۇرۇلغان جىگدىنىڭ ھىدى،   ھالقىپ تەڭرىتاغدىن كېتەر يىراققا.   ئۆتمۈشتە بۇ ئانچە قەدىم چاغ ئەمەس،   قەشقەردىن چىققاندى بىر ئۇيغۇر قىزى.   ئىسمىدۇر ئىپارخان ، گۈزەللىكتە ئۇ،    پۇراقلىق ئېچىلغان چېچەكنىڭ ئۆزى.    بوزەك قىلىپ بولامدۇ باتۇر مىللەتنى، -  ئىپارخان شۇلارنىڭ ياخشى ئۈلگىسى. مەنبە: شەرق يۇلتۇزلىرىنى ئىزلەپ   ئاپتورى: نەزىرە مۇھەممەد سالىھ مۇنبەرگە يوللىغۇچى : بارماقلىرىم

باتۇرچەۋەنداز

	ئىپارخانغا بىزلەردە سەلبى ئىنكاسلار كۆپرەكققۇ دەيمەن.بەزىبىر تارىخلار ئازراق بۇرمىلىنىپ كەتكەن. ئامال يوق:o

قەھۋە

	مەن مۇشۇ توغرىلىق كۆپ بىلمەيمەن دېسە.:L ئەمما ئىپارخاننىڭ قەيسەرلىكى، چىيەنلۇڭغا تىز پۈكمەي قارشى تۇرۇپ، ئۆزى ۋە ئەلنى قوغداش ئۈچۈن كۆرەش قىلغانلىرىنى ئاز-تولا بىلىدىكەنمەن. ئېسىل تېما يوللايسىز جۇمۇ تىنىچ ھايات. :victory:

hilal

	يېقىنقى يىللاردىن بۇيان يېزىلغان بەزى تارىخى تۈردىكى كىتاپلار ، مەسىلەن 香妃，يەنە بەزى فىلىملەر مەسىلەن « مەلىكە خۇەنجۇ » قاتارلىقلار پۈتۈن ئېلىمىزدىكى خەلقلەرنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى تارىخقا بولغان كۆز قارىشىنى بۇرمىلىۋەتتى ، خەقنىڭ كاللىسىغا ئۇيغۇر پادىشاھلىقى مەلىكىسىنى خەن خاندانلىقىغا سوۋغا قىلغان دىگەن ئىدىيەنى سىڭدۈرۈپ قويدى ، بۇ توغۇرلۇق نۇرغۇن خەن تۇنۇشلىرىم بىلەن تالىشىپ قالدىم ، ھەتتا بەزى ئۇيغۇرلىرىمىزمۇ شۇنداق چۈشەنچىگە ئىگە بوپ قاپتۇ ....   ھەتتا « 香妃“دىگەن كىتاپتا تارىخ ئۇ قەدەر بۇرمىلانغانكى  ، ئىپارخان بۇرۇنتىن خەنلەر بىلەن ئىناقمىش ، شىنجىياڭغا تىببى ئۇستازىغا ئەگىشىپ بېرىپ قالغان خەن بىلەن مۇھەببەت قۇرغانمىش ، ئۇلاردىن ئۆگىنىۋالغان تىببىي بىلىملىرى بىلەن شىنجىياڭغا ئەۋەتىلگەن چىيەنلۇڭ ئەسكەرلىرى ئىچىدىكى يارىدارلارغا ھەمشىرە بولغانمىش ، بۇلارنى ۋە ھۆسنى جامالى ھەققىدىكى بايانلاردىن خەۋەر تاپقان چىيەنلۇڭ قىزغا مەھلىيا بولغانمىش ، كىيىن ئوردىغا «سوۋغا قىلىنغان »دىن كىيىن پادىشاھنىڭ ئىززەت - ئىكراملىرىغا چىداپ بولالماي خانغا مايىل بولغانمىش ، دەرىجىسى بارغانسىرى ئاشقانمىش ( خاننىڭ خۇتۇنلىرىنىڭ ئون نەچچە خىل دەرىجە - مەزھىپى بولغانمىشكەن )، كىيىن ھەتتا ئوردىدىكى خاننىڭ باشقا خانىشلار بىلەن پۇت تىپىشىپ قالغانمىش ، ئاخىرىدا تۇغۇتىدا ئۆلەمتى ياكى خانىشلار زەھەر بىرەمتى ئۇنتۇپتىمەن ..... بۇلارنى ئوقۇپ ئىچىم قاتىق ئاچچىق بولغانىدى .... يەنە «خانىش ئىپارخان ۋە چىيەنلۇڭ خان » ناملىق كۆپ قىسىملىق تېلىۋىزىيە تىياتىرى بارلىقىنى بىلىمەن ، ئۇنىڭدا قانداق سۆزلەنگەنلىكىنى بىر بىلگۈم بار ئىدى ، ھىچ تاپالمىدىم كۆرەي دىسەم .... تارىخنى بۇرىغۇچى ۋە بۇرىغۇچىلارغا يول قويغۇچىلار ئادەم ئەمەس ....

دەرتمەن

	مەنغۇ ئىپارخاننى ئۇيغۇر ئەمەس تاجىك ئەۋلادى دەپ كۆرگەن قايسى بىر ماتىريالدىن ، قەسلەنسىمۇ نىمىلا قىلسا ئاخىرى ئۇلۇپتىغۇ ، ئۇزىنىڭ غورۇرى بىلەن ئۆلمەمدۇ . قوينىدا پىچاق ساقلىيالايدىكەن يۇ نىمىشقا ........

قەھۋە

	hilal يوللىغان ۋاقتى  2012-يىلى 2-ئاينىڭ 17-كۈنى 19:22 يېقىنقى يىللاردىن بۇيان يېزىلغان بەزى تارىخى تۈردىكى  ... راست دەيسىز. بۇ نېمىلەر ئارانلا قالسا بۇرمىلايدۇ. ئۆزلىرىگە بويسۇندۇرىمەن، دېگىنىمىز راستلا دەيدۇ. مەنمۇ خىزمەتدىشىم بىلەن ئۇيغۇرلار ئەڭ دەسلەپتە بۇددا دىنىغا ئېتقاد قىلغان، دېگەن مەسلە ئۈستىدە قىزىرىشىپ قالغان. دېسەك ئىچىمىز ئاچچىق بولىدۇ...

saye

	بىز دىيارىمىزدىكى تارىخى خاتىرىلەردە خاتىرلەنگەنلىرىگە ئاساس قىلايلى. ياخشى نەرسىنىڭ ئىگىسى كۆپ بولىدىغان چېغى. كىشلەر ئۆزىنىڭ قىلىۋېلىش ئۈچۈن ھەرقانداق بىر ئەپسانە توقۇپ چىقالايدۇ ھەم بۇ ئەپسانىنى قوللىغۇچىلىرى بولىدۇ. بىز توردىكى ئەپقاچتى سۆزلەرگە ئەمەس، ئۆزىمىزنىڭ دىيارىمىزدىكى تارىخى خاتىرىلەرگە ئىشەنسەكلا بولىدۇ. مانا قىل سىغمايدىغان ھەقىقەت.